جزوه ي عربي دوره ي راهنمايي

 

 

موضوع :

      جزوه ي عربي دوره ي راهنمايي

دبير مربوطه :

       جناب آقاي عبدالهي

تهيه كنندگان:

 

جمال فاطمي

                  رسول سادات

                               مصطفي زينلي

 

بهار 1385

قواعد عربي سال دوم راهنمايي

«صيغه» چيست؟

كلمه براي آن كه معني هاي گوناگون برساند، شكلهاي مختلفي مي پذيرد كه به هر يك از اين شكلها، صيغه گويند. مانند: كَسَبا                       مثني مذكر غائب

«غائب» كيست؟

به كسي يا كساني كه درباره آنها صحبت مي شود، غائب گويند.

مانند: هُوَ طالِبٌ  يعني  او دانش آموز است.

در عربي غائب 6 صيغه دارد كه 3 صيغه مذكر و 3 صيغه مؤنث است.

«مخاطب» كيست؟

به كسي يا كساني كه با آنها صحبت مي شود، مخاطب يا حاضر گويند.

مانند: أنْتَ طالِبٌ يعني تو دانش آموز هستي

مخاطب هم مثل غائب 6 صيغه دارد كه 3 صيغه مذكر و 3 صيغه مؤنث است.

«متكلّم» كيست؟

به كسي يا كساني كه در حال سخن گفتن هستند متكلّم گويند و بر 2 نوع است:

1-متكلّم وحده      2-متكلّم مع الغير

«متكلّم وحده» كيست؟

به يك نفر گوينده كه در حال سخن گفتن است، متكلّم وحده گويند.

مانند: أنَا طالِبٌ، أنَا طالِبَةٌ يعني من دانش آموز هستم

«متكلّم مع الغير» كيست؟

به چند نفر گوينده كه در حال سخن گفتن هستند، متكلّم مع الغير گويند.

مانند: نَحْنُ مُعَلِّمونَ – نَحْنُ مُعَلِّماتُ يعني  ما چند معلم هستيم

توجه: صيغه هاي متكلّم مذكر ومؤنث ندارند.

 

«فعل» چيست؟

كلمه اي است كه بر انجام گرفتن كاري يا روي دادن حالتي در زمان مشخص دلالت مي كند.

مانند: ذَهَبَ يعني  رفت

فعل از نظر زمان عبارت است از : 1- فعل ماضي        2- فعل مضارع

«فعل ماضي» چيست؟

به فعلي مي گويند كه بر انجام گرفتن كاري يا روي دادن حالتي در زمان گذشته دلالت مي كند.

مانند: ذَهَبَ  يعني  رفت

فعل ماضي داراي 14 صيغه يا شكل است كه 6 صيغه اول، غائب و 6 صيغه دوم، مخاطب يا حاضر و 2 صيغه آخر، متكلّم است.

براي مثال فعل ماضي فَعَلَ را صرف مي كنيم.

«ضمير» چيست؟

ضمير كلمه اي است كه جانشين اسم مي شود و از تكرار آن جلوگيري مي كند.

مانند: هُوَ ذَهَبَ  يعني  او رفت

«ضمير منفصل» چيست؟

به ضميري مي گويند كه در اول كلمه به صورت جداگانه مي آيد.

مانند: هُوَ ذَهَبَ  يعني  او رفت

ضمير منفصل بر 2 نوع است:                                                                                       1- منفصل فاعلي(رفعي ـُــٌ)         2- منفصل مفعولي(نصبي ـَــً ،جرّي ـِــٍ)

«ضمير منفصل فاعلي » چيست؟

به ضميري مي گويند كه در اول كلمه جانشين فاعل مي شود.

مانند: هُوَ ذَهَبَ   يعني  او رفت

«ضمير منفصل مفعولي(نصبي، جرّي) » چيست؟

اين نوع ضمير نقش مفعولي دارد كه  در ترجمه «را» مي گيرد و مفعولي است.

مانند: ايّاكَ نَعْبُدُ يعني تنها تو را مي پرستم (مفعولي(نصبي ـَــً))                                           ايّاكَ نَسْتَعين يعني ياري را از تو مي خواهيم. (مفعولي)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«ضمير متصل» چيست؟

به ضميري مي گويند كه در آخر كلمه مي آيد و به كلمه قبل از خود مي چسبد.

مانند: ـهُ در كلمه كِتابهُ  يعني كتابش

ضمير متصل بر 2 نوع است: 1-متصل فاعلي(رفعي)    2- متصل مفعولي(نصبي،جرّي)

« ضمير متصل فاعلي» چيست؟

به ضمايري مي گويند كه فقط به آخر فعل مي چسبند.

مانند: تَ در فعل كَتَبْتَ  يعني  نوشتن

«ضمير متصل مفعولي» چيست؟

به ضمايري مي گويند كه به آخر هر سه نوع كلمه (اسم،فعل و حرف) مي چسبند.

مانند: كَ در كلمات مِنْكَ يعني  از تو ــ كِتابُكَ  يعني كتاب تو ــ أخْرَجَكَ يعني تو را بيرون آورد.

توضيح: ضماير متصل فاعلي همان علامت صيغه يا شناسه يا ضمير بارز هستند كه به آخر فعل (ماضي،مضارع،امر و …) اضافه مي شوند.

توضيح: ضماير متسل مفعولي هر گاه به فعل بچسبند هميشه مفعولند (رفعي) و هرگاه به اسم بچسبند گاهي مفعول و گاهي اضافي اند(نصبي،جرّي) و اگر به حرف بچسبند هميشه اضافي اند(جرّي)

ضماير متصل مفعولي مانند ضماير منفصل، 14 صيغه دارند كه در زير صرف مي كنيم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خوب است بدانيم كه هر گاه بر اول ضماير متصل مفعولي «ايّا» بياوريم، ضمير منفصل مفعولي ساخته مي شود كه راه شناخت مفعولي يا اضافي بودن آن از روي ترجمه آن است. يعني اگر در ترجمه «را» بيايد، مفعولي (نصبي) است و در غير اين صورت، اضافي(جرّي) است.

مانند: ايّاكَ نَعْبُدُ يعني تنها تو را مي پرستم (مفعولي)                                                               ايّاكَ نَسُتَعين يعني ياري را از تو مي خواهيم.(مفعولي)

«فعل مضارع» چيست؟

به فعلي مي گويند كه بر انجام گرفتن كاري يا روي دادن حالتي در زمان حال يا آينده دلالت مي كند.

مانند: يَخْرُجُ يعني خارج مي شود

فعل مضارع هم داراي 14 صيغه است كه 6 صيغه، غائب و 6 صيغه، مخاطب و 2 صيغه متكلّم دارد.

فعل مضارع با اضافه كردن يكي از چهار حرف مضارعه ( يـ ، تـ ، أ ، نـ ) بر اول فعل ماضي ساخته مي شود.         

مانند: يَكْتُبُ – تَكْتُبُ – أكْتُبُ – نَكْتُبُ

توجه: يك فعل، وقتي مضارع است كه علاوه بر داشتن حرف مضارعه در اول، حركت حرف آخر ريشه، ضمّه( ـُ ) باشد. مانند: يَكْتُبُ

فعل مضارع از 3 قسمت تشكيل مي شود:

1- علامت فعل (يكي از حروف مضارعه‌ ( يـ ، تـ ، أ ،نـ ))  

2- ريشه فعل(مانند: فَعَلَ)   

3-علامت صيغه يا ضمير متصل فاعلي(انِ، ونَ، ينَ، نَ)

فعل مضارع يَفْعَلُ را در زير صرف مي كنيم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نكاتي در رابطه با قواعد سال دوم

به طور كلي حرف بر دو نوع است:     1- عامل            2- غير عامل

«حروف عامل» چيست؟

به حروفي گويند كه هر گاه بر اول اسم يا فعلي بيايند، حركت آخر كلمه ي بعد از خود را عوض      مي كنند. مانند: اللهُ خَلَقَ السَّماواتِ             إنَّ اللهَ خَلَقَ السَّماواتِ 

«حروف غير عامل »چيست؟

به حروفي گويند كه هر گاه بر اول كلمه اي بيايند، در آن كلمه تأثيري نمي گذارند.

مانند: خَرَجَ               فَخَرَجَ

قواعد عربي سال سوم راهنمايي

حروف اصلي:  به حروفي مي گويند كه در هنگام صرف يا هم خانواده سازي ثابت هستند و تغيير نمي كنند. مانند:  ذ-ه-ب     در فعل        يَذْهَبانِ

حروف زائد:  به حروفي مي گويند كه در هنگام صرف يا هم خانواده سازي ثابت نيستند و تغيير مي كنند. مانند:  ي-ا-ن     در فعل       يَذْهَبانِ

وزن:  به كلمات آهنگين و موزوني گفته مي شود كه از نظر تعداد حروف و حركات مانند اصل كلمه هستند و حتماً داراي سه حرف ف-ع-ل هستند.  مانند: يَذْهَبانِ               يَفْعَلانِ

 طريقه ي بدست آوردن حروف اصلي يا ريشه ي كلمات:

1- نخست وزن كلمه ي مورد نظر را مي نويسيم.

2-سپس در وزن سه حرف «ف-ع-ل» را نگه مي داريم و بقيه ي حروف را حذف مي كنيم.

3-حروف خط خورده را حروف زائد و حروف باقيمانده حروف اصلي هستند.

مانند: يَذْهَبانِ         يَفْعَلانِ            ذَهَبَ                ي ا ن

صفت فاعلي:  به كلماتي كه بر وزن فاعل مي آيند و معني كلمه را به صفت فاعلي تبديل مي كنند، گفته مي شود. مانند: عَلِمَ                عالِم

صفت مفعولي:  به كلماتي گفته مي شود كه بر وزن مفعول مي آيند و معني كلمه را به صفت مفعولي تبديل مي كنند. مانند: عَلِمَ                مَعْلوم

صفت مطلق :  به كلماتي گفته مي شود كه بر وزن فَعيل مي آيند و بر صفتي ثابت و پايدار دلالت مي كنند. مانند: عَلِمَ                عَليم

ماضي منفي:  به فعلي مي گويند كه بر انجام نگرفتن كاري در زمان گذشته دلالت مي كند و علامت آن حرف ما است كه بر اول فعل ماضي مي آيد ولي در آخر فعل هيچ تغييري ايجاد نمي كند.

مانند: خَرَجَ(خارج شد)                       ما خَرَجَ(خارج نشد)

مضارع منفي (نفي):  به فعلي مي گويند كه بر انجام نگرفتن كاري در زمان حال يا آينده دلالت مي كند و علامت آن حرف لا است كه بر اول فعل مضارع مي آيد ولي هيچ تغييري در آخر فعل به وجود نمي آورد. مانند: يَخْرُجُ(خارج مي شود)                     لا يَخْرُجُ( خارج نمي شود)

مستقبل:  به فعلي گويند كه فقط بر زمان آينده دلالت مي كند و علامت آن دو حرف سـَ  و سَوفَ است كه بر اول فعل مضارع مي آيد ولي در آخر اين فعل هيچ تغييري به وجود نمي آورد.

مانند: يَخْرُجُ                    سَوفَ يَخْرُجُ

نكته: فرق «سـَ» و«سَوفَ» اين است كه «سـَ» بر آينده ي نزديك و «سَوفَ» بر آينده ي دور دلالت مي كنند. مانند: سَيَخْرُجُ(به زودي خارج خواهد شد)               سَوفَ يَخْرُجُ(خارج خواهد شد)

تذكر: افعال فوق همگي داراي 14  صيغه هستند.

فعل امر:  به فعلي مي گويند كه انجام دادن كاري را طلب مي كند. مانند: إذْهَبْ(برو)

فعل امر داراي چهارده صيغه است كه 6صيغه ي غائب و 2 صيغه ي متكلم را امر غائب و 6 صيغه ي مخاطب را امر حاضر (مخاطب) گويند.

-فعل امر حاضر (مخاطب) از فعل مضارع مخاطب به ترتيب زير ساخته مي شود:

1-نخست حرف «تـ» را از اول فعل مضارع حذف مي كنيم.

2-به جاي حرف «تـ» در اول فعل امر « همزه(أ) » مي گذاريم.

3-حركت همزه ي امر را از روي عين الفعل ريشه يا سومين حرف فعل مضارع انتخاب مي كنيم. يعني اگر عين الفعل فتحه(ـَ) يا كسره (ـِ) داشت زير همزه كسره مي گذاريم و اگر ضمّه(ـُ) داشت، بالاي همزه ضمّه مي گذاريم.

4-آخر فعل امر مفرد مذكر را ساكن(ـْ) مي كنيم.

5-تمام «نون» ها را از آخر فعل امر حذف مي كنيم به غير از «نون» جمع مؤنث   

مانند: تَذْهَبُ                   إذْهَبْ

تَجْلِسُ                 إجْلِسْ

تَكْتُبُ                  اُكْتُبْ

تَذْهَبانِ                إذْهَبا

تَكْتُبْنَ                 اُكْتُبْنَ

نكته:  همزه ي فعل امر هيچ گاه فتحه نمي گيرد به جز در باب(إفعال)

فعل امر حاضر 6 صيغه دارد به ترتيب زير:

مفرد مذكر: إفعَلْ                                  مفردمؤنث: إفْعَلي

مثني مذكر: إفْعَلا                                                   مثني مؤنث: إفْعَلا

جمع مذكر: إفْعَلوا                                                    جمع مؤنث: إفْعَلْنَ   

فعل نهي:  به فعلي كه انجام ندادن كاري را در خواست مي كند، گويند. مانند: لا تَذْهَبْ(نرو)

فعل نهي هم مانند فعل امر، 14 صيغه دارد كه 6 صيغه ي اول و 2 صيغه ي متكلم را نهي غائب و 6 صيغه ي دوم را نهي مخاطب گويند.

 

 

طريقه ي ساختن فعل نهي:

 فعل نهي هم از فعل مضارع ساخته مي شود . به ترتيب زير:

1-نخست حرف «لا» را بر اول فعل مضارع مي آوريم.

2-آخر صيغه هايي كه علامت صيغه ندارند را «ساكن» مي كنيم.

3-تمام «نون»ها را از آخر فعل نهي حذف مي كنيم به غير از «نون»جمع مؤنث.

فعل نهي حاضر 6 صيغه دارد كه عبارت اند از:

مفرد مذكر: لا تَذْهَبْ                                  مفرد مؤنث: لا تَذْهَبي

مثني مذكر: لا تَذْهَبا                                    مثني مذكر: لا تَذْهَبا

جمع مذكر: لا تَذْهَبوا                                   جمع مؤنث: لا تَذْهَبنَ

نكته:  فرق «لا» نهي با «لا» نفي اين است كه «لا» نهي آخر فعل را ساكن مي كند ولي «لا» نفي هيچ تغييري در آخر فعل به وجود نمي آورد. مانند: لا تَذْهَبْ(نهي)  - لا تَذْهَبُ(نفي)

جمله بر دو نوع است:       1- جمله ي اسميّه            2- جمله ي فعليّه

جمله اسميّه: به جمله اي گفته مي شود كه با اسم شروع مي شود.مانند:المعلِّمُ يَذْهَبُ إلي البيتِ اجزاي تشكيل دهنده ي جمله ي اسميّه عبارت اند از:    1- مبتدا      2- خبر

مبتدا:  به اسم يا اسم هايي گفته مي شود كه در اول جمله مي آيند كه اين اسم ها ممكن است به صورت ضمير، اسم اشاره و اسم ظاهر بيايند.     مانند: هُوَ مُعَلِّمٌ(به صورت ضمير)          هذا مُعَلِّمٌ(به صورت اسم اشاره)              المُعَلَّمُ مُشْفِقٌ(به صورت اسم ظاهر)

مبتدا هميشه مرفوع(ـُــٌ) است. مانند: المعلِّمُ مُشْفِقٌ.

مبتدا در دو صورت تنوين رفع نمي گيرد:

1-هر گاه اسم مبتدا «الـ» بگيرد، تنوين نمي گيرد. مانند: المعلِّمُ مُشْفِقٌ.

2-هر گاه مبتدا اسم شخص مؤنث باشد، تنوين نمي گيرد. مانند: فاطمَةُ طالبةٌ.

نكته:  در جمله ي اسميّه چون فعل بعد از مبتدا مي آيد، فعل هميشه تابع مبتدا است؛ يعني اگر مبتدا مفرد، مثني يا جمع باشد، فعل هم متناسب با مبتدا است.   مانند:  1-  المعلِّمُ ، يَذْهَبُ.

2- المُعلِّمانِ ، يَذْهَبانِ.                         3- المُعلِّماتُ ، يَذْهَبْنَ.

مبتدا در عربي همان نهاد است در فارسي.

خبر:  به قسمتي از جمله كه درباره ي مبتدا توضيح مي دهد و معني مبتدا را كامل مي كند، خبر گويند. مانند: المعلِّمُ يَذْهَبُ.

إعراب خبر:  خبر هم مانند مبتدا هميشه مرفوع است يعني تنوين رفع مي گيرد، مگر موقعي كه «الـ» بگيرد يا «فعل»باشد.

اقسام خبر: 

1-خبر فعليّه                              مانند: المُعلِّمُ ، يَذْهَبُ.

2-خبر اسميّه                              مانند: المعلِّمُ ، مُؤْمِنٌ.

3-خبر جار و مجرور(شبه جمله):       مانند: المعلِّمُ ، في البَيتِ.

نكته:  براي تشخيص نوع خبر به اولين كلمه اي كه در قسمت خبر آمده است، نگاه مي كنيم؛ اگر فعل بود، خبر فعليّه؛ اگر اسم بود، خبر اسميّه و اگر حرف بود خبر شبه جمله است.

جمله ي فعليّه:  به جمله اي گفته مي شود كه با فعل مفرد شروع مي شود.

مانند: خَرَجَ المعلِّمونَ مِنَ الصَّف.

اجزاي جمله ي فعليه عبارت اند از:  1- فعل           2- فاعل

فاعل:  به كسي يا چيزي كه كاري از او سر زده است، فاعل گويند. فاعل گاه بر وزن فاعل و گاه اسمي است كه بعد از فعل بيايد و حركت آخر آن مرفوع است.مانند: خَرَجَ حَميدٌ مِنَ البَيت.

مفعول:  به كسي يا چيزي كه كاري بر او واقع شده است مفعول گويند كه گاهي مفعول بر وزن مفعول مي آيد و گاهي اسمي است كه حركت آخر آن منصوب (ـَــً) است. مانند: قَرَاَ عَليٌّ الكِتابَ.

توجه :  در جمله ي فعليه چون كه فعل پيش از فاعل مي آيد، در اين صورت از فاعل پيروي نمي كند و به صورت مفرد در اول جمله مي آيد كه اگر فاعل مذكر باشد فعل به صورت مفرد مذكر و اگر مؤنث باشد فعل به صورت مفرد مؤنث در اول جمله مي آيد. مانند: خَرَجَ المعلِّمونَ- خَرَجَتْ المعلِّمات

جارّ:  به حروفي كه هر گاه بر اول اسمي بيايند حركت آخر اسم بعد از خود را كسره يا تنوين جر كنند، حروف جرّ يا جارّ گويند. مانند: في البَيتِ – مِنَ البَيتِ

حروف جرّ عبارت اند از: بـِ ، مِن ، في ، إلي ، عَلي ، عَن ، حتي

مجرور:  به اسمي كه بعد از حرف جرّ مي آيد و به خاطر حرف جرّ، كسره يا تنوين جر مي گيرد، مجرور گويند. مانند:  مِن البَيتِ