انواع روش های آزمایشی
انواع روش های آزمایشی[25]:
روش آزمايشي يكي از مجموعه روشهاي پژوهشي است كه برخلاف ساير روشها به منظور پيدا كردن رابطه علت و معلولي بين دو يا چند متغير به كار برده ميشود. انجام پژوهش آزمايشي دشوار و در برخي موارد شايد غير ممكن است. آزمايش فرضيههاي عاليترين شكل پژوهش است كه در آن پژوهشگر، توانايي كنترل شرايط آزمايشي را دارد و دقيقترين شرايط را براي آزمون فرضيههاي علي فراهم ميسازد. پژوهش آزمايشي به منظور كشف روابط علي بين متغيرها بكار برده ميشود. در اين دسته مطالعات، محقق محركها، روشهاي يا شرايط محيطي خاصي را دستكاري ميكند تا چگونگي تاثير اين تغييرات را در شرايط يا رفتار گروه نمونه، مورد مطالعه و بررسي قرار دهد.
آگاهي محقق از امكان تاثير عوامل ديگر بر نتايج پژوهش را موظف ميسازد كه در كنترل عوامل ناخواسته دخالت كند و به طريقي نفوذ آنها را از بين ببرد.
هدف آني اين پژوهش پيشبيني وقايع در شرايطي تجربي است. در حاليكه هدف غايي آن تعميم يافتهها و نتايج حال از مطالعه و بررسي روابط متغيرهاي مورد تجزيه بر گروهي بزرگتر و وسيعتر و خارج از محيط آزمايشگاهي و تجربي است.
طرحهاي پيش آزمايشي[26] :
اين طرحها به گونه كلي از ضعيفترين طرحهاي پژوهش محسوب مي شوند. دستكاري آزمايشي و كنترل به گونه تصادفي انجام نميشود و غالب آنها فاقد گروه مقايسه است. اينك چند نمونه از طرحهاي پيش آزمايشي را كه كاربرد فراوانتري دارند، در زير تشريح ميكنيم:
مطالعه موردي تك ضربهاي[27]
O X
در اين طرح (كه گاه طرح پس تست تك گروهي نيز ناميده شده است) ابتدا يك گروه يا پيشامد واحد در معرض متغير مستقل (X) قرار ميگيرد، و سپس در يك برهه از زمان، معمولاً به دنبال پديدهاي كه ادعا ميشود تغيير را بوجود آورده است، تاثير اين متغیر بر متغیر وابسته مشاهده (O) يا اندازه گرفته ميشود.
طرح مقايسه گروههاي ايستا[28]
E X O
C O
در اين طرح دو گروه وجود دارد ولي آزمودنيها به گونه تصادفي برگزيده نميشود و واگذاري آنها به گروههاي مختلف نيز بر پايه تصادف صورت نميگيرد. در اين طرح وجود گروه گواه به ظاهر عواملي مانند تاريخچه و تا حدي رشد را كنترل ميكند اما به دليل گزينش غير تصادفي آزمودنيها و نامعادل بودن گروهها نميتوان مطمئن بود. در اين طرح چون پيش تست وجود ندارد و گروهها فقط يك بار آزمايش ميشوند، فقط اثر آزمون از ميان ميرود و امكان افت آزمودني و رگرسيون آماري نيز وجود دارد.
طرحهاي آزمايشي (تجربي حقيقي)[29]
طرحهاي آزمايشي قادر هستند همه عوامل تهديد كننده روايي را كنترل كنند، بدين معنا ميتوانيم مطمئن باشيم كه نتايج پژوهش تنها در اثر متغير تجربي X به دست آمده، و تفاوت مشاهده شده تحت تاثير متغيرهاي بيگانه و مخل آزمايش نبوده است. در نتيجه روابط بين متغيرها را به گونه علي مورد تفسير قرار ميدهيم.
اينك نمونههايي از طرحهاي آزمايشي را كه نسبت به ساير طرحها عموميت و رواج بيشتري دارد، در زير شرح ميدهيم:
طرح پيش تست – پس تست با گروه كنترل[30]
O X O R
O - OR
اين طرح داراي دو گروه است و هر دو گروه دو بار مورد مشاهده قرار ميگيرد. نخستين مشاهده با اجراي يك پيش تست و دومين آن با اجراي يك پس تست صورت ميگيرد. پژوهشگر براي تشكيل گروهها با استفاده از روش نمونه برداري تصادفي، نيمي از ازمودنيها را در گروه يك و نيمي ديگر را در گروه 2 جايگزين ميكند. بدين ترتيب دو گروه معادل يكديگر به دست ميآيد و اندازهگيري متغير وابسته نيز براي هر دو گروه در يك زمان و در شرايط يكسان صورت ميگيرد. طرح پيش تست – پي تست با گروه كنترل، اكثر عاملهاي مزاحم روايي دروني را كنترل ميكند. تنها عاملي كه در اين طرح كنترل نميشود يكي افت آزمودنيها در اثر عدم مشاركت برخي از آنها در پس تست و ديگر اثر واكنشي و حساسیت پيش تست ضرورت دارد، بايد از اين طرح استفاده شود. در اين شرايط در پس تست ميتوان از موازي و همتاي پيش تست استفاده كرد تا اثر واكنشي به حداقل برسد.
طرح فقط پس تست با گروه كنترل[31]
R E X O
R C O
اين طرح با طرح آزمايشي كلاسيك كه در بالا شرح داده شد مشابهت دارد، با اين تفاوت كه در آن پيش تست وجود ندارد. در اينجا تصادفي بودن گروهها براي حصول اعتماد نسبت به آنچه از پيش تست انتظار ميرود، كفايت ميكند. اين طرح با وجود سادگي يكي از مفيدترين و قويترين طرحهاي تجربي حقيقي است. مراحل اجراي ان از اين قرار است: 1) آزمودنيها از ميان افراد جامعه به گونه تصادفي انتخاب 2) به گونه تصادفي به دو گروه تقسيم ميشوند 3) باز به گونه تصادفي روي يكي از گروههاي آزمايشي اجرا ميگردد. بنابراين در جريان آزمايش فقط يك گروه تحت تاثير متغير مستقل قرار ميگيرد، و كاركرد هر دو گروه در متغير وابسته (با اجراي پس تست) در پايان ازمايش، تحت شرايط يكسان و همزمان براي همه آزمودنيها در نظر گرفته ميشود. واگذاري تصادفي افراد به گروهها، هر گونه تفاوت اوليه بين دو گروه را از ميان ميبرد و بنابراين ميتوان نتيجه گرفت كه هر گونه تفاوت مشاهده شده ناشي از اثر برنامه آموزشي است.
طرح چهار گروهي سالومون[32]
يكي از تغييرهاي كه قبلاً در بحث اعتبار بيروني از آن ياد كرديم، تعامل بين پيش آزمون و متغير مستقل (رفتار مورد آزمايش) است. چنانچه پيش ازمون موجب آگاهي آزمودنيها شود، يافتههاي پژوهش محدود خواهند شد و قابل تعميم به آن دسته از آزمودنيهايي كه مستقيماً در پژوهش شركت نداشتهاند، نخواهد بود.
تدوين طرح چهار گروهي سالومون، صرفاً به خاطر كنترل مطالعاتي است كه در آنها پيش آزمون موجب آگاهي آزمودنيها در مورد متغير مستقل (رفتار مورد آزمايش) ميشود.
R E O X O
R C O O
R E X O
R C O
طرحهاي گسترش يافته از طرحهاي آزمايشي :
v طرح پيش آزمون – پس ازمون چند گروهي[33]
v طرح پس آزمون چند گروهي[34]
v طرح گسترش يافته سولومون[35]
طرح پيش آزمون – پس آزمون چند گروهي
RO X O
RO X O
RO X O
اين طرح مشابه طرح پيش آزمون – پس آزمون با گروه كنترل است، تنها تفاوت موجود اين دو طرح، تعداد گروههاي شركت كننده در پژوهش است.
طرح پس آزمون چند گروهي
R X O
R X O
R X O
در اين طرح آزمون ها در سه گروه يا بيشتر به صورتي تصادفي جايگزين ميشوند. مشابه طرح پس آزمون با گروه كنترل است ولي گروههاي بيشتري دارد.
طرح گسترش يافته سولومون
گسترش طرح چهار گروهي سولومون، ما را قادر ميسازد تا بيش از چهار گروه را به كار گيريم همچنين به سوالهاي پژوهشي بيشتري پاسخ دهيم.تجزيه و تحليل آماري دادهها نيز با استفاده از تحليل واريانس و تحليل كوواريانس صورت ميگيرد.
R A O X O
R B O O
R C X O
R D O
R E X O
R F O
طرحهاي ازمايشي واقعي براساس تحليل عاملي و اندازهگيريهاي مكرر به دو دسته تقسيم ميشوند:
- · طرح آزمايشي براساس تحليل عاملي واريانس و كواريانس[36]
- · طرح آزمايشي براساس اندازهگيريهاي مكرر[37]
طرح آزمايشي براساس تحليل عاملي واريانس و كواريانس
در آمار واژه فاكتور يا عامل، با متغير مستقل است. بدين ترتيب تحليل واريانس عبارت است از: تحليلي كه در آن دو يا چند متغير مستقل شركت دارند. در تحليل واريانس عاملي، هر يك از متغيرهاي مستقل، عامل ناميده ميشوند و به طبقات يا زير گروههاي هر عامل سطوح گفته ميشود. در تحليل عامل متغير مستقل بر حسب توانايي محقق در دخل و تصرف و دستكاري آن به دو دسته تقسيم ميشود:
الف) متغير مستقل فعال يا عملي، متغيري است كه محقق ميتواند آزمودنيها را در سطوح مختلف آن به صورت تصادفي جايگزين كند.
ب) متغير هويتي يا تشخيصي؛ در اينجا محقق توانايي جايگزيني آزمودنيها را در سطوح متغير ندارد؛ بلكه آزمودنيها خود به خود و بدون دخالت محقق، از پيش در ان جايگزين شدهاند.
در طرح عاملي دو يا چند عامل وجود دارد كه هر كدام حداقل داراي دو سطح است. بدين ترتيب طرح عاملي طرحي است كه حداقل داراي يك متغير فعال يا عملي است و محقق ميتواند آزمودنيها را به صورت تصادفي در سطوح مختلف حداقل يك متغير جايگزين كند. هنگاميكه تمامي متغيرهاي مستقل يا عاملها از نوع هويتي باشند، محقق قادر به جايگزيني تصادفي آزمودنيها در سطوح مختلف متغير مستقل نيست. اينگونه مطالعات صرفاً توصيفي هستند و نميتوان از آنها استنباط آماري كرد و يافتههاي آن نيز قابل تعميم به جامعهاي كه نمونه از آن انتخاب شده است، نيست.
الف) طرحهاي جايگزيني تصادفي بلوكي[38]
اين طرح داراي چند متغير فعال و تعدادي متغير هويتي است. هنگاميكه در يك مطالعه، حداقل يك متغير فعال وجود داشته باشد، محقق ميتواند آزمودنيها را به صورت تصادفي در سطوح مختلف آن متغير جايگزين كند. اما در اين طرح، عمل جايگزيني تصادفي به تعداد سطوح يا گروههاي مختلف متغير هويتي محدود است. به عبارت ديگر، ميزان محدوديت به تعداد سطوح متغير هويتي بستگي دارد. اين طرحها را براي بيش از دو متغير نيز ميتوان به كار برد ولي حداقل يكي از متغيرها بايد هويتي باشد.
ب) طرحهاي عاملي با جايگزيني كاملاً تصادفي[39]
تمام متغیرهای این طرح از نوع عملی و فعال هستند. بدین ترتیب محقق میتواند آزمودنیها را به ورت تصادفی و بدون هیچگونه محدودیتی در سطوح مختلف هر متغیر جایگزین کند.
طرحهای آزمایشی براساس اندازهگیری های مکرر[40]
در این طرح، تعداد دفعاتی که آزمودنیها مورد اندازهگیری قرار میگیرند، برابر تعداد متغیرهای ازمایشی است. آزمودنیها بیش از 2 یا 3 بار اندازهگیری میشوند (آزمودنیهای معینی در سطوح مختلف متغیر مستقل مکرر اندازهگیری میشوند.) در این طرح دادههای جمعاوری شده برای هر یک از متغیرهای وابسته با استفاده از تحلیل واریانس یک طرفه بررسی میشود. یک طرح آزمایشی با اندازهگیریهای مکرر، در صورت یک طرح آزمایشی واقعی خوانده میشود که حداقل دارای یک متغیر فعال یا عملی باشد.
طرحهای نیمه آزمایشی (شبه آزمایشی)[41]
این دسته از طرحها توانایی کنترل برخی از ملاکهای روایی درونی را دارند. هرچند کارآیی آنها به اندازه کارایی طرحهای تجربی نیست، اما نسبت به طرحهای پیش آزمایشی و طرحهای همبستگی برترند، زیرا معمولاً دارای بیش از یک گروه نمونه هستند و میزان توانایی آنها در کنترل متغیرها نسبتاً بیش از طرحهای مذکور است. روش کنترل در این طرحها، بستگی به استفاده از فنون آماری تحلیلی دادهها دارد، نه تصادفی ساختن.
از این طرح در شرایطی استفاده میشود که امکان استفاده از طرحهای آزمایشی وجود نداشته باشد و پژوهشگر محدودیتهایی از قبیل گزنیش آزمودنیها و واگذاری آنها به شرایط یا گروههای مختلف به صورت تصادفی داشته باشد. در این طرح هر چند پژوهشگر توانایی کنترل همه شرایط را ندارد ولی میتواند دست کم یکی از عاملهای زیر را کنترل کند:
الف) متغییر مستقل در چه زمانی اجرا و کدام گروه به عنوان گروه آزمایشی به کار گرفته شود.
ب) مشاهده یا اندازهگیری چه موقع صورت پذیرد.
تفاوت این طرح با طرحهای تجربی حقیقی به گونه کلی ناشی از میزان نظارت و کنترل هر طرح بر عوامل تهدید کننده روایی درونی و بیرونی است. در طرحهای آزمایشی، پیشینه کنترل ممکن درباره عاملهای تهدید کننده روایی درونی اعمال میشود، در حالیکه در طرحهای شبه آزمایشی، بیشینه کنترل درباره عاملهای تهدید کننده روایی بیرونی است.
طرح گروه کنترل نابرابر[42] :
این طرح مشتمل است بر دو گروه، قبل و بعد از اینکه در معرض متغیر مستقل قرار گرفتند، مقایسه میشوند. این طرح مشابه طرح پیش آزمون با گروه کنترل است، با این تفاوت که در طرح حاضر، انتخاب آزمودنیها از جامعه و جایگزین کردن آنها در گروهها به صورت تصادفی انجام نمیشود. بنابراین انتخاب و جایگزینی تصادفی، ملاکهایی هستند که به وسیله آنها میتوان این دو گونه طرح را از یکدیگر متمایز کرد.
طرح پیش آزمون – پس آزمون با نمونههای مجزا[43] :
R O × O
R O - O
این طرح در شرایطی به کار میرود که پژوهشگر نتواند گروه ها را به صورت تصادفی در معرض متغیر مستقل قرار دهد. در این طرح، تنها کنترلی که پژوهشگر میتواند اعمال کند این است که میتواند به صورت تصادفی تعیین کند که کدام یک از گروهها باید قبل یا بعد از اجرای متغیر مستقل اندازهگیری شود. از این طرح زمانی استفاده میشود که گروههای بزرگ یا کوچک نماینده واقعی جامعه باشند. در اجرا، یکی از گروهها قبل از اجرای متغیر مستقلی که با پژوهش مورد نظر ارتباطی ندارد، اندازهگیری میشود. گروه دوم بعد از اجرای متغیر مستقل اندازهگیری میشود.
طرحهای سریهای زمانی[44]
طرحهای سریهای زمانی، طرحهایی هستند که در آنها مشاهده یا اندازهگیریهای مکرر انجام میگیرند. دو نوع طرح سری زمانی وجود دارد:
الف) با یکی گروه
ب) چند گروهی
طرحهای درون گروهی[45]
طرحهای درون گروهی شبیه طرحهای سریهای زمانی هستند و به منظور گشودن مسایل کاربردی در شرایط مختلف طبیعی به کار گرفته میشوند و هدف این طرحها، یاری رساندن به آزمودنیها از طریق مطالعه آنها در شرایط طبیعی زندگی است. طرحهای تجزیه و تحلیل رفتار کاربردی، میانگین بین گروهها را مقایسه نمیکنند، بلکه به پژوهشگران امکان میدهند تا رفتار فردی را با مشاهدات متوالی مورد مطالعه قرار دهند. در طول هر دوره رفتار، رفتار آزمودنی به طور مداوم در بین شرایط پژوهشی (قبل و بعد از اجرای متغیر مستقل) مطالعه میشود. قبل از جمعاوری اطلاعات محقق باید رفتاری را که قصد مشاهده آن را دارد، به دقت تعریف کند. پایایی مشاهده گر نیز یکی از مراحل عمده تجزیه و تحلیل رفتار کاربردی است. معمولیترین روش برای محاسبه پایایی، تعیین درصد توافقها است.
طرحهای AB[46]
طرحهای AB از دو دوره زمانی تشکیل میشود. اولین آزمایش دوره A نامیده میشود که به ان خط پایه یا دوره قبل از عمل آزمایشی میگویند. در این دوره، رفتار آزمودنی به دفعات متعدد مشاهده میشود و این عمل تا زمانیکه ثبات نسبی در رفتار به وجود آید، تداوم مییابد. دومین موقعیت دوره B نامیده میشود که به آن دوره عمل آزمایشی میگویند. در این دوره، متغیر مستقل دستکاری میشود تا تاثیر آن بر رفتار مورد پژوهش تعیین شود. در این دوره نیز رفتار آزمودنی به طور مکرر مشاهده میشود و این عمل تا زمان تعیین تاثیر متغیر مستقل بر رفتار پژوهشی ادامه مییابد. طرحهای AB دو گونه است:
اولین صورت آن با طرحهای سریهای زمانی تک گروهی که دارای یک متغیر هستند، همانند هستند. با استفاده از این روش پژوهشگر فقط میتواند یک مقایسه انجام دهد. مقادیر یک رفتار قبل و بعد از اجرای متغیر مستقل، گونه دوم طرح AB است که دارای یک گروه کنترل است در اینجا یک متغیر آزمایشی پیوسته با چند گروه مقایسه میشود. در این طرح پژوهشگر میتواند آزمودنیها را به صورت تصادفی در گروه گواه جایگزین کند و همینطور میتواند از گروههای تکراری استفاده کند. یکی از مزایای طرح AB، امکان تکرار کردن است. طرح AB میتواند ملاکهای پیش ازمون و افت آزمودنیها را کنترل کند. انتخاب آزمودنیها عاملی است که نتایج پژوهشی را به مخاطره میاندازد. زیرا گروهها معادل و مشابه یکدیگر نیستند. این عامل در صورتی کنترل میشود که آزمودنیها به صورت تصادفی انتخاب شوند به صورت تصادفی در گروههای آزمایش و کنترل جایگزین شوند.
طرحهای ABA (راهبرد تکنیکهای برگشت)[47]
این تکنیکها همانند طرحهای AB هستند ولی حداقل یک دوره خط پایه (A) بیشتر دارند. به دوره اضافی A یا دومین دوره خط پایه، دوره برگشت گفته میشود. این طرح، محقق را قادر میسازد که دوره آزمایشی را با قبل و بعد از اجرای این دوره مقایسه کند.
طرحهای ABAB[48]
این طرح، توسعه طرح ABA است. در این طرح، بعد از دونی دوره خط پایه، روش آزمایشی B مجدداً تکرار میشود. در این طرح پیش از یک متغیر ازمایشی به کار برده میشود.
طرحهای خط پایه چندتایی[49]
اجرای این طرح، مستلزم مشاهده همزمان رفتارها، افراد یا همه موقعیتهای آزمایشی است. در این طرح، متغیر آزمایشی بعد از خط پایه تنها برای یک فرد، رفتار یا موقعیت به کار برده میشود. مشکل عمده این طرح تعمیم نتایج حال از اجرای این طرح است. این طرحها، طرحهای مقایسه درونی رفتار، افراد یا موقعیتها است. در طرحهای خط پایه چند تایی میتوان ابزار اندازهگیری و نحوه انتخاب آزمودنیها را کنترل کرد. تجزیه و تحلیل واریانس به منظور تعین معنادار بودن نسبت F بین میانگینها به کار برده میشود. در صورتیکه نسبت F معنادار باشد، آزمونهای تعقیبی استفاده میشود.
[1] - Once descriptive study
[2] - Survey
[3] - Sectional
[4] - Longitudinal
[5] -Process
[6] - Large groups
[7] - Selected groups
[8] - Parallel
[9] - Supplement
[10] - Correlation studies
[11] - Prediction Studies
[12] - Structural Equation Modeling
[13]- Measurement Model
[14] - Confirmatory Factor Analyze
[15] - Structural Model
[16] - Confirmatory path Analyze
[17] - General Model of Structural Equation Modeling
[18] - First - Confirmatory Factor Analyze
[19] - Second - Confirmatory Factor Analyze
[20] - Structural Model
[21]- General Model of Structural Equation Modeling
[22] -Lisrel
[23] - A. Method - Comparison
[24] - Meta- analysis
[25] - Experimental
[26] - Pre-experimental designs
[27] - Traumatic hyphema single case study
[28] - Static group comparison design
[29] -Experimental designs
[30] - Pre-test project - after testing with the control group
[31] - Plan only after the test with the control group
[32] - Solomon four-group design
[33] - Pre-test project - after a few test group
[34] - Plan after a few test group
[35] - Plan extended Solomon
[36] - Design an experiment based on factor analysis of variance and covariance
[37] - Experimental design based on repeated measurements
[38] - Randomized block design replacement
[39] - Factor completely randomized design with replacement
[40] - Based on experimental designs with repeated measurements
[41] - Semi-experimental designs (semi-pilot)
[42] - Unequal control plan
[43] - Pre-test project - post-test with separate samples
[44] - Time series design
[45] - Plans within groups
[46] - AB designs
[47] - Projects ABA (techniques back strategy)
[48] - ABAB designs
[49] - Multiple baseline designs
راحت ،آسان ،ارزان و بی دردسر کارای آماری و تجزیه وتحلیل داده های مقالها و پایان نامه هایتان را به ما بسپارید