بخش 3

ارزشيابي از دوره هاي آموزشي

مفهوم ارزشيابي آموزشي و روشهاي آن

انسان موجودي هدفدار و آرمانگر است. از بدو زندگي رو به آينده دارد و همواره مي خواهد به ايده آلها و هدف هاي دست يابد. از موفقيت و پيروزي خرسند و از عدم دست يابي به اهداف خود ناخشنود مي شود. او تمام انرژي و امكانات خود را صرف رسيدن به برنامه هاي از پيش تعيين شده يا اهداف خود مي كند. به همين دليل، هميشه مي كوشد كه وضع خود را به نسبت به اهدافش مشخص كند. او نيازمند به داشتن بازخورد است و با جمع آوري اطلاعات درباره پيشرفت و چگونگي اين پيشرفت موقعيت خود را مي سنجد و اطمينان از رسيدن به اهداف كه ارزشيابي نام دارد، نوعي انگيزه و پاداش در قبال مسئوليت پذيري انسان به شمار مي آيد.

سازمانها نيز كه وسيله هاي براي تأمين نيازها و رسيدن به اهداف انسانها هستند، آرمانگرا و هدفمند مي باشند. بر اساس مسئوليت و وظيفه اي كه بر عهده هر سازمان است، بايد از ميزان موفقيت خود در دستيابي به اهداف اطلاع و اطمينان حاصل كنند. براي رسيدن به چنين مقصودي، همه سازمانها و مخصوصاً سازمان هاي آموزشي كه با سرمايه هاي انساني و رسانيدن انسان به رشد و كمال سروكار دارند، به ارزيابي از كار خود و تعيين ميزان پيشرفت و دست يابي به اهداف نيازمند هستند. هيچ مديريت و سازماني، بدون بررسي نتايج كار و عملكرد خود نمي تواند به آرمان ها و اهداف خود دست يابد. ارزشيابي يكي از وظايف اساسي مديريت است كه با بررسي و تحقيق در عملكرد افراد و سازمان، ميزان دست يابي به اهداف را مي سنجد و زمينه هاي برطرف كردن موانع، اصلاح روشها، بهسازي نيروها و نهايتاً پيمودن مراحل ديگر حركت و رشد فرد در سازمان را فراهم مي سازد.

بحث ارزشيابي در طول تاريخ زندگي انسان و سازمان مطرح بوده است. چيني ها حدود 2200 سال قبل از ميلاد مسيح از نوعي نظام خدمات كشوري برخوردار بودند كه هر ساله كارمندان دولت را مورد ارزشيابي قرار مي دادند.

امام علي (ع) در نامه 53 نهج البلاغه خطاب به مالك اشتر از ارزشيابي افراد سخن مي گويد و به او زنهار مي دهد كه مبادا خادم و خائن در نزد او يكي باشد. پس از پيدايش سازمانهاي جديد اروپا، انگليس ها و فرانسوي ها اولين مللي بودند كه با استفاده از تفكر چيني ها ارزشيابي از كارمندان را به عنوان قسمتي از وظايف رسمي مديريت در سازمان ها مطرح كردند.

از ارزشيابي تعاريف زيادي بعمل آمده است. از نظر علوي «ارزشيابي عبارت است از يك سلسله اقدامات رسمي به منظور بررسي عملكرد كارمندان در فاصله زماني معين است كه شامل تمامي رفتارهاي فرد در ارتباط با كاركرد او در آن دوره زماني مي شود.» مهدويان مي گويد، «ارزشيابي عبارت است از سنجش و اندازه گيري كار و نتيجه بدست آمده از كار با مقياس و شاخصي كه بتوان كميت و كيفيت موردنظر را با دقت بگونه اي عيني و دور از داوري هاي شخصي و ملاك هاي مبهم اندازه گيري كرد.

در حقيقت، آنگونه كه بولا گفته است، در نهايت بايد ارزيابي منجر به روشن كردن حيطه هاي تصميم گيري شود و در بوجود آوردن ملاك قضاوت و استانداردهاي عمل كمك كند. در راه انجام اين وظيفه اطلاعات مربوط به عملكرد گردآوري مي شود و مورد تجزيه و تحليل قرار مي گيرد و در نهايت پايه هاي تصميم گيري درست دربارة نتايج بدست آمده در يك برنامه را فراهم مي آورد. بدين ترتيب ارزشيابي، فرآيند بررسي و سنجش نتايج يك برنامه است كه بوسيله آن رشد و تغيير در يك فرد، يا گروه و يا سازمان و همچنين روش ها، امكانات و منابع سنجيده مي شود. از ارزشيابي هاي آموزشي ميزان تغيير، رشد، رسيدن به اهداف و اين كه تا چه حدي پيشرفت برنامه ها مطابق با اهداف بوده است و اثربخشي منابع و امكانات مورد توجه مي باشد.

ارزشيابي و پاداش به معني فرايند مقايسه نتايج حاصله در پايان يك دوره معين با اهداف از پيش تعيين شده به منظور تعيين ميزان پيشرفت، تغيير و تجديدنظر در برنامه ها و دادن جزاي مناسب با حسن و يا سوء اجراي عمل و نتايج حاصله مي باشد.

ارزشيابي در سازمان هاي آموزشيع اهداف و مقاصد زيادي را دنبال مي كند. برخي از صاحب نظران براي ارزشيابي دو بعد قائل هستند. برايان فيدلر در كتاب خود تحت عنوان ارزشيابي اعضاي آموزشي مدارس و دانشكده ها براي ارزشيابي دو هدف عمده قائل است:

بعد اول كه به ارزشيابي عملكرد برمي گردد، بيشتر مسائل پرداخت و ارتقاء اداري و سازماني و در بعد دوم به بهبود، بهسازي و تغيير نيروي انساني توجه مي شود.

برايان در توضيح دو جنبه فوق، اهداف دو جنبه را اينگونه بر مي شمرد.

- اهداف ارزشيابي:

الف: دادن بازخورد به زيردستان كه بدانند در چه موقعيتي از نظر عملكردي قرار دارند.

ب: بوجود آوردن اطلاعات در مورد پرداخت حقوق و تصميم گيري هاي مربوط به ارتقاء و كمك براي ارتباط بين آنها و ...

ج: بوجود آوردن وسايلي براي آگاهانيدن زيردستان از عملكردهاي نارضايت بخش آنها.

- اهداف بهسازي و بهبود:

الف: براي توسعه و بهبود و تعهد نسبت به سازمان از طريق ايجاد فرصتهاي شغلي و برنامه ريزي زندگي شغلي.

ب: براي مشاورت و تربيت زيردستان كه عملكرد خود را اصلاح و پتانسيل آتي خود را افزايش دهند.

ج: براي برانگيختن زيردستان كه موفقيت خود را تشخيص دهند و احساس پشتيباني كنند.

د: براي تقويت روابط بين مدير و زيردستان

هـ : براي تشخيص مشكلات فردي و سازماني

به هر حال مهمترين وظيفه مديران آموزشي، ارزشيابي پيشرفت امور آموزشي و ميزان رسيدن به اهداف آموزشي است. اهداف ارزشيابي در نظامهاي آموزشي بسيار وسيع است و مسائل و موضوعات فراواني را در بر مي گيرد. ارزشيابي در مدارس به پيشرفت تحصيلي، فردي، اجتماعي و شغلي دانش آموزان مي پردازد. اينكه دانش آموزان در حيطه هاي مختلف موردنظر نظام آموزشي چقدر پيشرفت كرده اند و تغيير رفتار داده اند مورد توجه مديران آموزشي است. اجتماعي شدن، قدرت تفكر و انديشه، توان تجزيه و تحليل، كسب اطلاعات، عضويت توان حل مسئله و ده ها موضوع ديگر در ارزشيابي دانش مورد توجه قرار مي گيرد. بدون ترديد، محدود كردن ارزشيابي آموزشي به كسب نمرات قبولي و توان حفظ مطالب و نظاير آن از ساده ترين و پيش پا افتاده ترين وظايف ارزشيابي است. سازمان هاي آموزشي بايد در موضوعات ارزشيابي دانش آموزان تجديدنظر جدي به عمل آورند. زيرا انضباط، تبعيت، اخلاق روابط انساني، شخصيت متعادل و موضوعات ديگر اهميت بيشتري نسبت به اطلاعات صرف دارند.

از جهت ديگر مديران آموزشي بايد عملكرد، رفتار و ميزان موفقيت شغلي معلمان و كاركنان را مورد سنجش و ارزشيابي قرار دهند. روش تدريس، تسلط علمي، توان كنترل رفتار، استفاده از تكنولوژي و منابع، توان برقراري ارتباط با دانش آموزان و اولياء و موضوعات ديگر بايد در ارزشيابي اعضاي آموزشي گنجانيده شود. امّا بايد قدمهاي بزرگتر و فراسوي آنچه فعلاً در ارزشيابي مطرح مي شود، برداشته شود. اين كه يك معلم يا استاد چقدر در دسترس دانش آموزان و دانشجويان است، به آنها فرصت تفكر و انديشه مي دهد، زمينه هاي مشاركت افراد را فراهم مي سازد و چگونه خود را با تفاوتهاي فردي و ويژگي هاي خاص دانش آموزان و دانشجويان تطبيق مي دهد از مسائل حساس و ارزشمند ارزشيابي است.

ارزشيابي در آموزش و پرورش فعاليت منظمي است براي تعيين ارزش، اهميت و كيفيت پديده هاي آموزشي، اين پديده ها عبارتند از: نتايج فعاليت هاي آموزشي، برنامه اي كه اين نتايج به بار آورده، وسايلي كه در فعاليتهاي آموزشي مورد استفاده قرار گرفته و هدفهايي كه اين فعاليتها بدان ناظر بوده است. (تدريس معلم، يادگيري دانش آموز، برنامه درسي، محتواي كتاب درسي، وسايل آموزشي، مديريت و رهبري آموزشي...).

انواع ارزشيابي:

1- ارزشيابي آغازين

مفهوم ارزيابي آموزش

مفهوم اثربخشي

مفهوم ارزيابي اثربخشي آموزش

شاخصهاي ارزيابي اثربخشي آموزش:

الف: ارزيابي اثربخشي درونداد

ب: ارزيابي اثربخشي فرايند آموزشي

ج: ارزيابي اثربخشي عملكرد آموزشي

منابع و مؤاخذ

1- مديريت و رهبري آموزشي، نگارش كيمبل وايلز، ترجمه محمدعلي طوسي، تهران؛ مؤسسه عالي آموزش و پژوهش مديريت و برنامه ريزي، 1382

2- كليات روشها و فنون تدريس (متن كوتاه) همراه با الگوهاي جديد تدريس:/ ترجمه، تأليف و گردآوري امان الله صفوي- [ويرايش 2]_ تهران، نشر معاصر 1378

3- رهبري و مديريت آموزشي/ محمد ميركمالي- [ويرايش 2]_ تهران يسطرون 1378

4- مقدمات مديريت آموزشي- دكتر علي علاقه بند- انتشارات بعثت، 1374

5- آدرس اينترنتي مقالات

6- مباني نظري و اصول مديريت آموزشي (ويراست پنجم)/ تأليف دكتر علي علاقه بند- تهران: نشر روان، پاييز 1384