فصل 8

نحوه پيشگيري از حوادث و رعايت نكات ايمني و بهداشت محيط كار:

حوادث شغلي، علل بروز آنها و بهداشت محيط كار:

حادثه ناشي از كار: در منابع آموزشي بهداشت، حادثه به معناي رويداد، واقعه و يا پيش آمد ناخواسته و عموماً نامطلوب عنوان شده كه ممكن است خسارات مالي و يا جاني در بر داشته باشد. همچنين بنا بر عقيده صاحبنظران، حادثه، اتفاقي است پيش بيني نشده و ناگهاني كه بدون مداخله خود شخص، بر اثر نيروي خارجي بوجود مي آيد و يا به عبارتي پديده هايي كه انسان را ناخواسته از مسير زندگي طبيعي منحرف سازد و براي او ايجاد ناراحتي جسمي و رواني و يا خسارت مالي مي نمايد حادثه ناميده مي شود.

به همين ترتيب، برخي تعاريف رايج از مفهوم حادثه، در علم بهداشت به شرح زير مطرح مي باشند و بر اين اساس حادثه عبارتست از:

- ضعف در جوابگويي وفرار از حالات مخصوص (ديدگاه ل. ديويس)

- يك اتفاق پيش بيني نشده و خارج از انتظار كه سبب صدمه و آسيب گردد.

- حوادث ناشي از كار عبارت از حوادثي مي باشد كه حين انجام وظيفه و به سبب آن براي بيمه شده اتفاق مي افتد. اين وضعيت (حين انجام كار) مشتمل بر تمام موارد حضور بيمه شده در محيط كار و محوطه آن بوده و يا در شرايطي كه به دستور كارفرما در خارج از محيط كارگاه مأمور انجام كاري مي شود. اوقات رفت و آمد بيمه شده به محيط كار يا بالعكس نيز مربوط به اين ضابطه هستند.

همچنين، حوادثي كه حين اقدام براي نجات ساير بيمه شدگان آسيب ديده و مساعدت به آنان اتفاق مي افتد، حادثه ناشي از كار تلقي مي گردد.

آسيبها و حوادث ناشي از كار ممكن است 1- آسيب هاي جاني 2- آسيب هاي اجتماعي 3- خسارات اقتصادي باشند.

1- آسيب هاي جاني: هرگونه حادثه ناشي از كار، حتي در ابعاد ضعيف آن، مي تواند سبب درد و ناراحتي در خود فرد و اطرافيان و نزديكان وي شود. و در صورتيكه حادثه شديد باشد، ميزان آسيب ديدگي انسان بيشتر شده و موارد مرگ و از كار افتادگي پيش مي آيد.

2- آسيب هاي اجتماعي: از آنجا كه پيشرفت و ترقي هر اجتماعي بستگي به نيروي كار افراد جامعه دارد، لذا محصول كار هر كارگر نه تنها مايه امرار معاش زندگي خود و خانواده اوست بلكه سرمايه و پشتوانه اقتصاد يك جامعه نيز مي باشد. با توجه به رقم قابل توجه درصد افراد فعال و يا در سنين كار به ويژه در كشور جوان ايران، اهميت اين مسئله و گستردگي پيامدهاي اجتماعي آن مشخص مي شود.

3- خسارات اقتصادي: حوادث به هر صورت در هر ابعادي باشد، به تناسب آن زيان و خسارات اقتصادي براي افراد دخيل (كارگر و كارفرما) و در ديد كلان نگر سطوح كلي جامعه به بار مي آورد اين ضررها مي تواند به صورت مستقيم و يا غيرمستقيم ايجاد شود. ضررهاي مالي و اقتصادي ناشي از وقفه كار به علت حادثه، هزينه هاي درماني و نيز خسارات پرداختي در مورد از كار افتادگي كارگر حادثه ديده (موقت، دايم، فوت) از جمله زيانهاي مستقيم و زيانهاي ناشي از وقفه در كار ساير كارگران، به علت كمك به فرد مصدوم، بحث و گفتگو در مورد علت وقوع حادثه، به هم ريختن نظام كار پس از انتقال كارگر به بيمارستان تا موقع گماشتن فرد مناسب براي انجام امور و خسارات وارده به ماشين آلات و... در قالب زيانهاي اقتصادي غيرمستقيم ناشي از حوادث شغلي مطرح مي باشند.

علل بروز حوادث شغلي

اصولاً عوامل و مسائل مختلفي در ابعاد انساني، تجهيزاتي و شرايط محيطي و انجام كار به تنهايي يا به همراه ساير عوامل در بروز حوادث در محيطهاي كارگاهي و صنعتي مؤثر مي باشد. اين عوامل در دو دسته كلي علل مستقيم و غيرمستقيم مطرح مي شوند.

1- علل مستقيم:

علل مستقيم، مشتمل بر عواملي است كه در بوجود آمدن حادثه واجد سهم اصلي مي باشد. برخي از رايج ترين اين علل بدين شرح هستند:

جابه جا كردن كالا، كار با ماشين آلات، سقوط اشياء، افتادن كارگر از ارتفاع، پرتاب ابزار و وسايل كار در كارگاه، افتادن به علت ليز خوردن، برخورد با مانع، سوختگي و نيز تصادف با وسايط نقليه در محيطهاي كارگاه و هنگام رفت و برگشت به محل كار.

2- علل غيرمستقيم:

اين علل در شرايط وجود علت يا علل مستقيم بروز حوادث، احتمال و يا شدت آنرا فزوني مي دهند. اين عوامل شامل تمام عواملي است كه باعث خستگي، نارضايتي و ناراحتي كارگر مي شوند.

مهمترين اين عوامل عبارتند از:

نور نامناسب، صداي بيش از حد، تهويه نامناسب، استاندارد نبودن ميزان درجه حرارت محيط كار، طولاني بودن ساعات كار، سرعت بيش از حد توليد، مشكلات خانوادگي، روابط نامتناسب كارگران به ويژه با كارفرما يا سرپرست كارگاه.

در سالهاي اخير بررسي آمار حوادث و تجزيه و تحليل چگونگي بروز عمده آن، نتايج راهبردي ديگري را به همراه داشته است كه اهم آن به شرح زير است:

1- ميزان بروز و شدت حوادث شغلي در جوانان و به ويژه ميانسالان، به دليل عهده دار بودن مشاغل سنگين و پرمخاطره بيشتر از ساير گروههاي سني در كار مي باشد.

2- به همين ترتيب اين وضعيت در مردان حادتر از زنان مي باشد.

3- ميزان بروز و شدت در مشاغل مختلف، تفاوت دارد.

4- ميزان حوادث در كارگران بي تجربه بيشتر است.

5- اعضاي حركتي فوقاني، اعضاي حركتي تحتاني، چشم، سرو گردن، شكم و نهايتاً ساير قسمتهاي بدن واجد بيشترين توزيع فراواني آسيب پذيري مي باشند.

6- عموماً ميزان بروز حوادث در برخي روزهاي هفته (اول و آخر) داراي آمار بيشتري است.

به طور كلي، حادثه يك مسئله انساني بوده و افراد نه تنها در بروز آن، بلكه در پذيرش و در معرض قرارگيري نقش قابل بررسي دارند. در وابع عامل انساني يكي از اصلي ترين و مستمرترين علل وقوع حوادث بوده و عوامل متعددي نظير عدم تطابق قواي بدني، رعايت نكردن اصول ايمني كار با دستگاه ها و بهداشت محيط كار، عدم وجود نظم و رعايت ضوابط كار در محيطهاي كارگاهي، عوامل عميق عاطفي، بيماري، مشكلات روحي و رواني نيز در آن موثر مي باشند.

بهداشت محيط كار:

علم بهداشت به ويژه در محيطهاي صنعتي و كارگاهي از ابعاد مختلف حفظ سلامت كارگران، استفاده بهينه از امكانات و منابع انساني و مادي، افزايش راندمان كاري و ساير موارد مهم، واجد توجه مي باشد.

در واقع رعايت بهداشت فردي، بهسازي محيط كارگاه، رعايت نكات ايمني كار با دستگاهها، حفظ پاكيزگي و بهداشت محيطي كارگاه و رعايت استانداردهاي اركان مختلف آموزش، مشتمل بر آن مي شوند:

در واقع با رعايت اصول بهداشتي محيطهاي كار، ضمن كاهش قابل توجه ميزان بروز حوادث از ايجاد و شيوع بيماري هاي مختلف و متنوع شغلي جلوگيري مي شود.

1- جايگزيني مواد بيماري زا با مواد با ويژگي هاي صنعتي غير بيماري زا.

2- جداسازي كارگران از قسمتهاي آلوده به عوامل زيان آور يا به حداقل رسانيدن تعداد آن افراد

3- محصور كردن محيطهاي آلوده با استفاده تكنيك هاي مكانيكي و اتومكانيكي

4- استفاده از تهويه مصنوعي: استفاده از اين روش براي جلوگيري از آلودگي محيط كار به آلوده كننده هاي شيميايي چون گرد و غبار، بخاات و گازهاست كه با دور كردن مواد آلوده كننده از نقطه توليد توسط سيستم هاي مكنده انجام پذير است.

5- تهويه مصنوعي

6- استفاده از رطوبت براي جلوگيري از پخش گردوغبار در محيط كار

7- استفاده از وسايل حفاظت فردي

8- رعايت نكات ايمني حين كار با دستگاه ها و تجهيزات

9- رعايت اصول بهداشت فردي

10- نظافت عمومي كارگاه

11- آموزش مستمر اصول و مسايل بهداشتي

12- كنترل پزشكي مستمر كارگران

13- دفع مناسب كليه ضايعات توليد شده

بهداشت محيط كار جامع بوده و مشتمل بر تدابير پيشگيري از بروز حوادث و وقوع بيماري هاي شغلي و نيز رفع و از بين بردن آلودگي از محيط كارگاه مي باشد.

وسايل ايمني و بهداشت كار و كاربرد آنها

در اين مبحث به معرفي پاره اي توضيحات در مورد وسايل، ابزار و پوششهاي مربوطه به ويژه ايمني فردي در عمده فعاليتهاي كاري پرداخته مي شود. اهم اين موارد مشتمل بر لباس كار، پيش بند، كلاه خود ايمني، ماسك و سپر جوشكاري، انواع ماسك حفاظت در برابر گرد و غبار و گازهاي سمي، حفاظ گوش، كمربند حفاظتي سقوط، انواع دستكش، كفش، چكمه و كَتر ايمني، لباس مقاوم در برابر حرارت و ويژه آتش نشاني.

برخي از نكات ويژه موردنظر كه مشتمل بر عموم محيطهاي كار مي شود، بدين شرح است:

1- لباس كار و پيش بند: هنگام انتخاب لباس كار بايد به خطرهايي كه متوجه پوشنده آن است توجه نمود و به ويژگي هاي كاهش دهنده احتمال خطر در آن اهميت داد.

2- كاسك (كلاه خود) ايمني: كارگراني كه در معرض سقوط شيئي بر سرشان مي باشند بايد از كاسك فلزي استفاده كنند. وزن آن نبايد از 400 گرم بيشتر باشد و لبه هاي آن نوار داشته باشد و از مادة قابل احتراق نباشد.

عينك حفاظتي: همه افرادي كه كار آنها ممكن است براي چشمهايشان خطرناك باش بايد از وسايل حفاظتي چشم استفاده كنند.

4- حفاظ گوشها: در محيطهاي پر سروصدا كه ميزان شدت صدا از حدود 90 دسي بل متجاوز است، بايد از حفاظهاي گوش استفاده كرد. حفاظها نبايد طوري باشند كه باعث آسيب به گوش شوند.

5- كمربندهاي ايمني

6- وسايل حفاظتي دستها و بازوها: نبايد طوري باشد كه براي حركت دستها و انگشتان مانع بوجود آورند.

7- حفاظت پاها: به وسيله كَتر، كفش و چكمه و بايد متناسب با كاري كه انجام مي گيرد باشد و پاها را حافظت كند.

8- وسايل حفاظتي دستگاه تنفسي: بايد از ماسك هايي استفاده كرد كه به خوبي روي صورت نشسته و منفذي به خارج نداشته باشد و متناسب با كار باشد.

اصول پيشگيري از حوادث و رعايت نكات ايمني و حفاظتي و بهداشت كار

طرق رفع آلودگي:

لازم است بعد از تعيين منطقه آلوده به كمك يكي از روشهاي رفع آلودگي يا به صورت توأم اقدام به رفع آلودگي كنيم.

روشهاي رفع آلودگي:

الف: طريقه مكانيكي: عبارت است از پاك كردن آلودگي به كمك برس كردن يا استفاده از هواي فشرده يا شستن با آب و غيره.

ب: رفع به طريقه فيزيكي: عبارت است از تبخير يا رقيق كردن يا تصفيه آن ماده يا استفاده از اولتراسون

ج: رفع آلودگي شيميايي: به كمك تركيبات رفع كنندة آلودگي به ويژه محلوهاي اسيد يا قليايي و موادي كه تركيبات قابل chelation به وجود مي آورند معاوضه كنندة يونها و غيره انجام مي گيرد.

د: طريقه بيولوژيكي: اساس اين طريقه بر پاية جذب سطحي مواد آلي محلول يا كلرئيدهاي آلوده به مواد راديواكتيو توسط باكتريها بنا شده است. اين طريقه توأم با طرق ديگر براي رفع آلودگي آبها به كار مي رود.

برخي اوقات رعايت نكات ايمني در محيطهاي خدماتي به جلوگيري از ابتلا به برخي از بيماري ها كمك مي كند بنابراين آموزش نوع نشستن وقرار گرفتن پشت ميز كار، طرز ايستادن در محيط كار به طور مداوم و يا حتي بلندكردن اجسام و حمل آنها، برداشتن چيزي از روي زمين و... به سلامتي اشخاص كمك كرده و باعث مي شود افراد ديرتر احساس خستگي كنند در اين باره آموزش و انجام انواع ورزش هاي متناسب با كار چه حين كار و چه قبل از كار و در طول دوره هاي كاري به طور روزانه مي تواند باعث كاهش صدمات ناشي از كار در درازمدت شود.

آتش سوزي و اصول انجام آتش نشاني

آتش سوزي يكي از خطرناك ترين پديده هايي است كه خسارت جاني و مالي زيادي به وجود مي آورد. در بررسي آمارها و علل آتش سوزيهاي كشورهاي مختلف صنعتي چنين نتيجه گرفته شده است كه قريب 75 الي 80 درصد آتش سوزي ها قابل پيش بيني و پيشگيري مي باشند و چنانچه علاج واقعه قبل از وقوع گردد، قريب 4/3 از خسارات ساليانه ناشي از حريق كاسته مي شود كه رقم بسيار قابل توجهي است و براي 4/1 بقيه بايد به مؤثرترين ادوات و تجهيزات آتش نشاني مجهز شد.

احتراق: احتراق عبارت است از تركيب سريع اكسيژن با مواد سوختني و چون بيشتر موادي كه انسان با آن سروكار دارد داراي كربن است چنانچه سرعت عمل و حرارت كم باشد، تركيب آن با فلزات به صورت زنگ زدگي در مي آيد. احتراق وقتي به وجود مي آيد كه جسم بر اثر حرارت به صورت بخار يا گاز درآيد و شعله اي كه در اين عمل ديده مي شود بر اثر سوختن همان گاز است. ادامة آتش سوزي بستگي به تأمين حرارت دارد و در غير اينصورت آتش خاموش مي شود.

 

هوا

حرارت

سوخت

به طور خلاصه براي آنكه عمل احتراق صورت گيرد بايد اكسيژن با ماده تركيب شود و در اين عمل حرارت نقش ميانجي را ايفاء مي كند، براي اينكه اين تركيب ادامه پيدا كند بايد اكسيژن و حرارت مداوماً به محيط عمليات رسانده شود و به اين ترتيب هوا حرارت و ماده موجب بروز آتش سوزي مي باشد. شركت اين سه عمل در فعل و انفعالات زنجيره اي توليد آتش كه به صورت يك مثلث نشان داده مي شود، اين مثلث در تمام نقاط جهان سمبل آتش شناخته مي شود.

 

 

 

نتيجه فعاليتهاي اين 3 عامل آتش سوزي، گرماي زياد، دودهاي تند و غليظ و گازهاي مسموم كننده است.

روشهاي پيشگيري از آتش سوزي:

اين روشها عبارتند از:

الف: وضعيت ساختماني و تاسيساتي، حفاظت در مقابل آتش سوزي بايد از ابتدا از طريق ساختمان بنا تأمين گردد.

ب: نصب وساي اعلام اطفاء حريق، چراغهاي قرمز چشمك زن و ديتكتورهاي حساس به دود و آتش در ساختمان، بر روي ديوارها و سقفها

ج: تهيه وسايل مناسب اطفاء حريق: تهيه وسايل كافي اطفاء حريق، اعم از خاموش كننده هاي آبي، سطل شن و انواع كپسولها و...

د: اجراي نكات ايمني: بهترين راه پيشگيري از ايجاد آتش سوزي است مواردي از قبيل:

- جدا كردن مواد آتش زا و مواد شيميايي از ساير اقلام

- استفاده تابلوهاي اعلام خطر، علايم، پوسترها و...

- استقرار صحيح كالاها در انبارها

- وجود افراد و تشكيلات مناسب براي امور اطفاء حريق

- بسته بندي و حمل كالاهاي شيميايي خطرناك طبق اصول و ضوابط خاص

آتش را مي توان در 4 طبقه بسته بندي كرد كه براي خاموش كردن هر طبقه بايد از موادي كه مناسب با آن نوع مي باشد استفاده شود.

نوع اول: كه به آن آتشهاي خشك گفته مي شود: آتشهايي است كه پس از آتش سوزي از خود خاكستر بر جاي مي گذارند. مانند: چوب، كاغذ، مقوا و...

نوع دوم: آتشهايي كه از خود خاكستر بر جا نمي گذارند مانند آتش حاصل از مايعات قابل اشتعال مانند: مواد نفتي، الكل، روغنهاي صنعتي و...

نوع سوم طبقه C: آتش سوزيهاي ناشي از برق كه بايد از طريق قطع اكسيژن و خفه كردن خاموش شود و هرگز از آب استفاده نگردد.

نوع چهارم طبقه D: آتش سوزيهاي ناشي از فلزات قابل اشتعال را شامل مي شود و بايد از كپسولهاي مخصوص كه بستگي به نوع فلز دارد استفاده كرد.

منابع و مؤاخذ

مدير آموزشگاه/ مؤلفين: شهرام شكوفيان، حسن صمدي آذر، اميررضا رضائيان قراگوزلو، تهران، انتشارات تخت سليمان، 1382