اختلال نقص در توجه

(آموزش حروف)

تهيه و تدوين: زهرا فيض آبادي

مركز آموزش و توانبخشي مشكلات ويژه يادگيري سبزوار

****************

مقدمه

اختلال نقص در توجه يكي از مواردي است كه در اغلب ناتوانيهاي يادگيري همراه و بدون پرفعاليتي ديده مي شود كودكي كه مبتلا به اين اختلال مي باشد اصولاً علائمي از بي ثباتي در توانايي هاي شناختي مربوط به تكاليف تحصيلي و عملكردي متغير را از خود نشان مي دهد كه اغلب موجب پريشاني معلم، والدين و حتي خود كودك مي شود از نظر سبب شناسي و درمان بسيار اهميت دارد كه بدانيم اختلالات توجه در برخي موارد با فعاليت حركتي زياد بدن همراه مي باشند.

به منظور تشخيص اختلال نقص در توجه مي بايستي كودك ملاكهاي بي توجهي (نظير شكست در به انجام رسانيدن كارهايي كه شروع كرده، شكست در گوش كردن، حواسپرتي، مشكل در تمركز يا دقت در انجام يك بازي) و تكانش (از قبيل انجام اعمال قبل از تفكر، از كار به كاري ديگر پرداختن، مشكل در سازماندهي، نياز به كنترل كننده، فريادهاي ناگهاني در كلاس، مشكل در منظر ماندن) را داشته باشد.

براي تشخيص ADD همراه با پرفعاليتي، مي بايست كودك علاوه بر حواسپرتي و علائم كنترل ضعيف تكانه ها، فعاليت زياد را نيز داشته باشد. فعاليت حركتي زايد ممكن است به صورت مشكل در يك جا نشستن يا مشكل در يك جا ماندن، راه رفتن و دويدن زياد و راه رفتن در خواب مشاهده شود.

ناتوانيهاي توجهي

يكي از فراوان ترين مشكلات در ميان كودكان كه موجب كاهش كارايي آنان در مدرسه مي گردد در فقدان توجه است مشاهدات نشان مي دهد كه هنگامي كودك در تمركز بر روي تكليف طرح شده، با شكست مواجه مي شود و نمي تواند سر و نگاهش را به سمت معلمي كه در حال آموزش به اوست جهت دهد و يا در دنبال كردن دستورالعمل ها شكست مي خورد از طرف ديگر ادامه كار بر روي يك تكليف معين، تعيين جهت نگاه و سر، حالت چهره، مراقب و گوش به زنگ و اجراي دستورالعمل ها و موفقيت در عملكرد نشان دهنده رفتار توجه كودك است.

به هر حال وقتي كودك مبتلا به نقصان شديد توجه است اين مشكل مي تواند اثرات مخربي بر يادگيري او داشته باشد.

طبقه بندي كاستيهاي توجهي

1- بيش فعالي كه به وسيله فعاليت حركتي بيش از حد مشخص شده است.

2- حواسپرتي بر حسب تمركز بر روي محرك غيرمربوط يا نامناسب و داشتن مشكلاتي در تداوم توجه به مطالب مربوط، مشخص شده است.

3- بازداري زدائي يا تمايل به دادن پاسخ به آشفتگي دروني و بيروني.

4- درجا ماندگي يا تكرار رفتارهايي كه وقتي طولاني تر از حد معمول مي شوند، رفتارهاي نامناسب تلقي مي شوند.

خطوط راهنما جهت ارزيابي مشكلات توجه

گام اول- رفتارهاي توجهي احتمالي را تشخيص دهيد مثلاً:

1- دقيقاً بچه چكار مي كند كه نشان مي دهد فاقد توجه است؟

2- هر چند وقت يكبار اين فقدان توجه رخ مي دهد؟

گام دوم- عوامل محيطي و موقعيتي را تشخيص دهيد.

1- چه شرايطي قبل، در طول و بعد از رفتار فاقد توجه وجود داشته است؟

2- آيا رفتار فاقد توجه در طول موقعيت هاي خاصي اتفاق مي افتد؟

3- آيا موقعيت هايي كه وجود دارند كه در آن رفتار توجه وجود داشته باشد؟ اين موقعيت ها چه ويژگي هايي دارند؟

4- آيا رفتار فاقد توجه در مورد همه تكاليف يادگيري وجود دارد يا فقط در مورد تكليف خاصي است؟

5- آيا كودك هنگامي كه تكليف آسان تر است توجه بيشتري نشان مي دهد و يا برعكس وقتي كه تكليف مشكل تر است؟

گام سوم- عوامل آموزشي ممكن را مشخص كنيد:

معلمان بايد به اين سئوالات پاسخ دهند:

1- چرا معتقدم كه مشكل توجهي وجود دارد؟

2- آيا انتظار من از بچه واقع گرايانه و مناسب است؟

3- آيا آموزشهاي من روشن و واضح است؟

4- آيا كلماتي كه انتخاب مي كنم مناسب است؟

5- آيا ميزان اطلاعات شنيداري و بصري ارائه شده، كافي و مناسب است؟

6- آيا مقدار مطالبي كه يكباره به كودك ارائه شود، زياد نمي باشد؟

گام چهارم- عوامل فيزيكي، هيجاني و تجربي احتمالي را تشخيص دهيد.

1- آيا كودك بينايي و شنوايي طبيعي دارد؟

2- آيا كودك مشكلي در سلامت خود دارد؟

3- آيا كنشهاي هوشي كودك نرمال هستند؟

4- آيا حالات هيجاني كودك در عملكرد او بر روي تكاليفش تاثير مي گذارد؟

گام پنجم- اهداف توجهي را انتخاب كنيد.

1- رفتارهايي را كه كودك بايد انجام دهد انتخاب كنيد.

2- موقعيتي كه كودك بايد در آن به عمل بپردازد.

3- معيار رسيدن به هدف را انتخاب مي كنيم.

برنامه ريزي براي درمان اختلال نقص در توجه

1- انطباقهايي در مدرسه براي افزايش ميزان توجه

معلمين دانش آموزان مبتلا به ADD (اختلال نقص در توجه) تا حد امكان مي بايستي تلاش كنند تا نظارت و ثبات فوق العاده مورد نياز كودك را فراهم كرده و هم زمان عوامل ايجاد كننده حواسپرتي در كلاس را تا حد امكان از بين ببرند.

توصيه هاي ذيل مواردي است كه معلمين مي بايستي در رابطه با اين كودكان انجام دهند:

- بهترين راه جلب توجه كودك به درس، تدريس به صورت انفرادي يا براي گروههاي كوچك مي باشد ولي با توجه به اينكه اين گونه تدريس كردن اغلب غيرممكن است معلمين مي توانند از راهبردهاي ديگري نظير ايستادن پهلوي كودك، گذاشتن يك دست روي شانه كودك، برقراري ارتباط چشمي با وي و پرسيدن دائمي سئوالات مستقيم از او تا زماني كه از تمركز توجه اطمينان حاصل شود استفاده كنند.

- هنگامي كه معلم تكليف خاصي را تعيين مي نمايد، اغلب لازم است دستورات خود را به طور انفرادي چند بار براي كودك تكرار كرده، يا اين كه از او بخواهد دستورات را مجدداً تكرار كند، آن هم تا زماني كه معلم مطمئن شود كودك منظور او را كاملاً فهميده است.

- دستورات مربوط به وظايف و تكاليف خاص مي بايستي دقيق و ساده باشد اگر دستور پيچيده است حتماً براي كودك نوشته شود براي مثال هيچگاه معلم به كودك مبتلا به اختلال نقص در توجه نبايد بگوييد «وسايلت را جمع كن و به منزل برو» بلكه در عوض گفته شود: «ببين كه آيا دفتر رياضي، دفتر مشق و دفتر يادداشت در كيف هست يا نه.»

- استفاده از زمان سنج براي مقدار معيني از تكاليف بسيار مفيد است براي مثال معلم به دانش آموز مي گويد شما بايستي در ظرف ده دقيقه، ده تمرين اول را حل كني، در اين موقع معلم مي تواند زمان سنج را براي ده دقيقه تنظيم كند تا با زنگ، پايان وقت را اعلام نمايد پس از آن بايستي كودك براي تكميل تكاليف مورد تشويق قرار گرفته و تا حل كامل تمرينها، اين فرآيند تكرار شود. لازم به ذكر است كه زمان تعيين شده مي بايستي با ميزان كاربردي تكاليف همخواني داشته باشد.

- تكاليف طولاني و زياد موجب آشفتگي و سردرگمي كودك مبتلا به ADD مي شود، بنابراين لازم است كه معلمين تكاليف را به واحدهاي كوچك و قابل اجرا تقسيم نمايند، مثلاً اگر لازم است كودك 50 تمرين رياضي را حل كند معلم مي بايستي از 40 تمرين چشم پوشي كرده و از كودك بخواهد كه صرفاً 10 تمرين را حل كند. پس از اين كه 10 تمرين اول حل شد، معلم به طور كلامي كودك را تشويق كرده و 10 تمرين دوم را جهت پاسخگويي به وي ارائه مي كند. اين روند تا هنگامي كه همه 50 تمرين پاسخ داده شود ادامه خواهد داشت. به تدريج كودك مي تواند ياد بگيرد كه خودش تكليف را به واحدهاي كوچك تر تقسيم كرده و همچنين خود را نيز به طور كلامي تشويق نمايد.

معلمين مي بايستي حتي الامكان كوشش كنند كه عوامل محيطي ايجاد حواسپرتي را براي كودك مبتلا به ADD به حداقل برسانند و در صورت امكان بهتر است كه تدريس به صورت انفرادي يا براي گروههاي كوچك انجام شود. ولي در هنگام تدريس براي گروه هاي بزرگ لازم است كودك در مكاني نزديك به معلم بنشيند در صورتي كه لازم باشد كودك تكليفي را به طور مستقل انجام دهد، مي توان كودك را به كتابخانه يا هر مكان آرام ديگري جهت انجام تكاليف هدايت كرد.

اين راهبردها نبايد به گونه اي اجرا شوند كه كودك احساس كند به دليل مشكلاتش به وسيله جداسازي مورد تنبيه قرار گرفته است.

اصولاً لازم است كه محيط كلاس براي كودك مبتلا به ADD تعديل گردد. به اين معني كه نبايستي تعداد زيادي پوستر، تابلو اعلانات و ساير تجهيزات غيرضروري كه موجب حواسپرتي مضاعف كودك مي گردد در آن وجود داشته باشد.

در هنگام پيشرفت توانايي كودك در انجام وظايف، كار كردن به طور مستقل و توجه كردن مي توان از پاداش هاي كلامي استفاده كرد.

معلمين نبايستي انتظار داشته باشند كه تغييرات عمده در وضعيت كودك به سرعت روي دهند. معلمين مي توانند به وسيله تقويت كودك با پاداش هاي كوچك، وي را براي كسب پاداشهاي بزرگتر برانگيخته نمايند.

2- انضباطهاي در منزل براي افزايش ميزان توجه:

- والدين قبل از دادن هر دستوري مطمئن شوند كه وي توجه خود را معطوف كرده است.

- چنانچه كودك در انجام وظايف خود نياز به تمركز داشته باشد، لازم است كه در حد امكان از تعداد عوامل محيطي ايجاد كننده حواسپرتي كاسته شود.

- والدين براي انجام موفقيت آميز كارها مي بايستي كودك را مورد تشويق قرار دهند.

بعد از اينكه يك سري موارد به معلم و والدين پيشنهاد داده شد از آنها خواسته شد كه در طول درمان نيز همكاري بنمايند.

پيشينة تشخيص

بعد از جمع آوري اطلاعات از معلم و والدين و بررس دفاتر ديكته و مشق دانش آموز و مشاهدات باليني او مشخص شد كه حروف را به خوبي نمي شناسد. برنامه درماني جهت آموزش حروف براي او طرح ريزي شد.

راهكارهاي درمان براي اختلال نقص در توجه (آموزش حروف)

- انجام بازيهايي براي افزايش ميزان دقت و توجه

- استفاده از حروف سينا

- دانش آموز يك حروف با سنباده و لمس آنها

- دانش آموز يك حروف را روي يك تكه كاغذ يا روي ماسه مرطوب كپي كند.

- هوانويسي حروف

- حروف را نقطه نقطه كرده و دانش آموز آن را پر رنگ كند.

- استفاده از حروف پلاستيكي و لمس آنها توسط كودك با چشمان بسته و تشخيص حروف توسط كودك.

- بعد از لمس حروف و آشنايي با حروف، ان را با انگشت اشاره خود روي شيشه بنويسد.

- چند حرف را با هم روي ميز مي گذاريم كودك چشمانش را بسته و حروف مورد نظر را با لمس كردن پيدا كند.

- بعد از اينكه اطمينان حاصل شد كه يك حرف را به خوبي ياد گرفته حرف بعدي را آموزش مي دهيم.

- استفاده از بريده روزنامه

- بعد از آموزش حروف نوبت به آموزش سيلابها مي رسد.

- حروف را با مصوتها تركيب كرده و براي هر يك از آنها مي خواهيم كه كودك كلمه بسازد.

- مراحل تركيب حرف با مصوتها را نيز به طريقه لمس و هوانويسي تكرار و تمرين مي كنيم.

- حروفرا به طور جدا در كنار كودك مي گذاريم. مثلاً (ب ا د) و از او مي خواهيم كلمه باد را بسازد.

- ابتدا از كلمات ساده و يك بخشي استفاده مي كنيم به تدريج به كلمات دو سيلابي و سه سيلابي و... مي رويم.

- كلمه اي را براي كودك مي نويسيم ابتدا از او مي خواهيم كه حرف مورد نظر را در كلمه به ما نشان دهد كلمه را بخش و صداكشي كند و آن را بخواند.

- در حاليكه كلمه را مي خواند آن را با انگشت خود بنويسد.

به همين ترتيب كار را ادامه مي دهيم تا به حدي كه به خوبي حروف را از هم جدا و هم در كلمه شناسايي كند.