بررسي‌‌هاي متعددي دراين مورد صورت‌گرفته‌است. 93 % نمونه­ی مورد بررسي‌زرگر(40 : 1378ب) شامل معتادين خود معرف، مصرف سيگار را ازسنين زير 25 سال شروع كرد‌ه‌اند كه محدودة پايين آن زير 10 سالگي است. در مطالعة فرخاك (38 : 1378) معلوم شد اكثر معتادين درگروه سني بين 20 تا 30 سالگي هستند وميانگين سن شروع مصرف سيگار آن‌ها 8/18 سال مي‌باشد . بعلاوه دريك مطالعه معلوم شده هرچه سن شروع مصرف سيگار پايين‌تر باشد سن شروع مصرف مواد نيز پايين‌تر بوده و پيش‌آگهي بدتر است (زرگر 79  : 1378ب)، در همين مطالعه سن آغاز مصرف سيگار 2/17 و ميانگين سن مصرف مواد 2/21 گزارش شد‌ه‌­است. در تحقيقي پيرامون كودكان خياباني شهرستان اهواز (برات‌وند 45 : 1378) معلوم شد 90 % نمونة مورد بررسي سيگاري بود‌ه‌اند، ضمن اينكه ميانگين سن نمونه 5/12 سال بود‌ه‌است. همچنين در بخش ديگري از همين مطالعه معلوم شد 35% اعضاي نمونه قبل‌از 10 سالگي شروع به مصرف سيگار نمود‌ه‌اند. يك نكتة هشدار دهنده­ی اين مطالعه، آغاز مصرف مواد توسط برخي از كودكان و بدون مصرف قبلي سيگار توسط آنان است. از آنجا كه ديدگاه سنتي درمورد سير گرايش به مصرف مواد سيگار را بعنوان پيش‌آيند مصرف مواد تلقي مي‌كند، با توجه به اين يافته به‌نظر مي‌رسد ديدگاه مزبور نياز به نقد و تجديد نظر دارد. باتوجه به موارد مطرح شده بنظر مي‌رسد گروه سني نوجوان و جوان جزءگروه‌‌هاي در معرض خطر اعتياد باشند. اين امر با توجه به جواني جمعيت كشور موضوعي مهم است بر اساس  برخي آمار‌ها بيش‌از 50 % جمعيت كشور زير 25 سال مي‌باشد (قنبر 80 : 1374) .

عوامل مخاطره آميز اجتماعي

□ فقدان قوانين و مقررات جدي ضد سيگار

□ بازار مواد

□ مصرف مواد به عنوان هنجار اجتماعي

□ كمبود فعاليتهاي جايگزين

□ كمبود امكانات حمايتي، مشاوره اي و درماني

□ توسعه صنعتي، محروميت اجتماعي- اقتصادي

مشخصات فردي و عوامل محيطي بخشي از علل اعتياد هستند و بخش ديگر را بازارهاي بين المللي مواد و عوامل اجتماعي- اقتصادي حاكم بر جامعه تشكيل مي دهند. اين عوامل عبارتند از:

قوانين

فقدان قوانين جدي منع توليد، خريد و فروش، حمل و مصرف مواد، موجب وفور و ارزاني آن مي شود.

بازار مواد

ميزان مصرف مواد، با قيمت آن نسبت معكوس دارد. هر چه قيمت مواد كاهش يابد، تعداد افرادي كه بتوانند آن را تهيه كنند افزايش مي يابد. همچنين سهل الوصول بودن مواد به تعداد مصرف كنندگان آن مي افزايد.

مصرف مواد به عنوان هنجار اجتماعي

در جوامعي كه مصرف مواد نه تنها ضد ارزش تلقي نمي شود، بلكه جزيي از آداب و سنن جامعه و يا نشان تمدن و تشخيص و وسيله احترام و پذيرايي است، مقاومتي براي مصرف مواد وجود ندارد و سوء مصرف و اعتياد شيوع بيشتري دارد.

كمبود امكانات فرهنگي، ورزشي، تفريحي

كمبود امكانات لازم براي ارضاي نيازهاي طبيعي رواني و اجتماعي نوجوانان و جوانان از قبيل كنجكاوي، تنوع طلبي، هيجان، ماجراجويي، مورد تاييد و پذيرش قرار گرفتن و كسب موفقيت بين همسالان، موجب گرايش آنان به كسب لذت و تفنن از طريق مصرف مواد و عضويت در گروههاي غير سالم مي شود.

عدم دسترسي به سيستمهاي خدماتي، حمايتي، مشاوره اي و درماني

در زندگي افراد، موقعيتها و مشكلاتي پيش مي آيد كه آنان را از جهات مختلف در معرض خطر قرار مي دهد. فقدان امكانات لازم يا عدم دسترسي به خدماتي كه در چنين مواقعي بتواند فرد را از نظر رواني، مالي، شعلي، بهداشتي، اجتماعي حمايت نمايد، فرد را تنها و بي پناه، بدون وجود سطح مقاومت اجتماعي رها مي كند.

توسعه صنعتي جامعه، مهاجرت، كمبود فرصتهاي شغلي و محروميت اقتصادي- اجتماعي

توسعه صنعتي، جوامع را به سمت شهري شدن و مهاجرت از روستاها به شهرها سوق مي دهد. مهاجرت باعث مي شود تا فرد، براي اولين بار، با موانع جديدي برخورد نمايد. جدايي از خانواده، ارزشهاي سنتي و ساختار حمايتي قبلي به تنهايي، به انزوا و نااميدي فرد مي انجامد. كم سوادي، فقدان مهارتهاي شغلي، عدم دسترسي به مشاغل مناسب و به دنبال آن محدوديت در تامين نيازهاي حياتي و اساسي زندگي و تلاش براي بقا، فرد را به مشاغل كاذب يا خريد و فروش مواد مي كشاند و يا براي انطباق با زندگي سخت روزمره و شيوه جديد زندگي به استفاده از شيوه هاي مصنوعي مانند مصرف مواد سوق مي دهد( رحيمي موقر، آفرين؛ و همكاران، 1376).

2-1-1. سیگار

2-1-1-1. مقدمه

وابستگي به نيكوتين شايعترين، روزمره ترين، پرهزينه‌ترين و در ضمن درمان پذيرترين نوع وابستگي به مواد است. از جمله دلايل ناديده گرفتن مسئله‌ي وابستگي به نيكوتين در دستگاه‌هاي تشخيصي و برنامه‌هاي درماني آن است كه سيستم‌هاي بيمه‌ي درماني هزينه ترك استعمال دخانيات را تقبل نمي‌كنند، اما پي بردن به هزينه‌هاي سرسام آور درمان بيماري‌هايي كه در اثر وابستگي به نيكوتين بوجود مي‌آيند و نيز اينكه افرادي كه نيكوتين مصرف مي‌كنند، معمولا داراي اختلالات ديگر روانپزشكي مي‌باشند، توجه به درمان وابستگي به نيكوتين را افزايش داده است.

2-1-1-2. تعریف

وابستگي به نيكوتين و علائم ترك آن دو اختلال مربوط به مصرف نيكوتين هستند كه درDSM IV تعريف شده‌اند. علائم اصلي اختلال وابستگي به مواد در DSM IV اينگونه ذكر شده است: ادامه مصرف مواد در حاليكه مشكلات ناشي از آن قطعي باشد. از آنجا كه 50% سيگاري‌ها بعلت بيماري‌هاي ناشي از مصرف سيگار جان خود را از دست مي‌دهند، تعريف كلي فوق از وابستگي به مواد، شامل حال نيكوتين نيز مي‌گردد. علائم اصلي ترك به مواد در DSM IV اينگونه تعريف شده است: "رفتار ناسازگارانه كه در هنگام قطع مصرف مواد يا كاهش مصرف بروز مي‌كند". از آنجا كه علائم ترك سيگار در بيش از نيمي از سيگاري‌ها مشخص و قابل مشاهده مي‌باشد، تعريف فوق درباره وابستگي به مواد در مورد سيگار نيز صدق مي‌كند. در DSM IV از سوء مصرف نيكوتين صحبت نمي‌شود، زيرا سوء مصرف، قبل از هر چيز مشكلات عمده روان- اجتماعي مي‌آفريند كه در مصرف سيگار مشاهده نمي‌شود. البته در ICD 10 مصرف پر خطر سيگار طرح شده، يك طبقه‌بندي كه شبيه سوء مصرف است و باعث مشكلات فيزيكي مي‌گردد. مسموميت ناشي از نيكوتين بسيار نادر است و در ICD 10 مطرح شده، اما در DSM IV نه.

2-1-1-3. اپيدميولوژي

آمار دقيق از وابستگان به سيگار در ايران موجود نيست، شايد آماري از آمريكا در اين زمينه گويا باشد. 25% آمريكايي­ها سيگار مي‌كشند، 25% قبلا سيگاري بوده‌اند، 50% هرگز سيگار نكشيده‌اند. پس از هر دو نفر، يكي در معرض وابستگي قرار دارد. رايج‌ترين سن براي شروع سيگار 16سال است و تعداد كمي نيز با 20 سالگي شروع مي‌كنند. علائم وابستگي به نيكوتين سريعاً بروز مي‌كنند.

75% سيگاري‌ها حداقل يكبار تلاش كرده‌اند كه ترك كنند. حدود 40% هر سال تلاش مي‌كنند. 30% حتي براي 2 روز هم كه شده نيكوتين را ترك مي‌كنند و10-5% براي هميشه موفق به ترك سيگار مي‌شوند. در گذشته 90% ترك‌هاي موفق بدون درمان دارويي صورت مي‌گرفت، اما در حال حاضر يك سوم سيگاري‌ها با استفاده از دارو موفق به ترك مي‌شوند.

20% جمعيت عمومي به نيكوتين وابسته مي‌گردند و 85% آنها به مصرف روزانه نيكوتين عادت دارند. علايم ترك نيكوتين در 50% از استعمال كنندگان كه تلاش به ترك دارند، بروز مي‌كند. مصرف سيگار در كشور ما عمدتا در ميان مردان شيوع دارد، درحاليكه در كشورهاي غربي در زنان و مردان شيوع يكسان دارد

اصل سيگار كشيدن به اندازه بيس بال يا ميكی ماوس، آمريكايی شناخه شده­است. بنابر گزارش مركز ملی پيشگيری از بيماری­های مزمن و ارتقا سلامتی آمريكا با كمی كمتر از 50 ميليون نفر معتاد به نيكوتين، سيگار كشيدن همچنان عامل اصلی مرگ در آمريكا به شمار می­رود كه سالانه جان نزديك به 000/440 انسان را می گيرد.

تحقيقات نشان مي‌دهد سالانه 5/1 ميليون نفر در اثر کشيدن سيگار در جهان فوت مي‌کنند که اين رقم در سال 2020 به 10 ميليون نفر خواهد رسيد، اين در حالي است که 25/1 ميليارد نفر از جمعيت کره زمين سيگاري هستند و تقريبا 100 هزار نفر در هر روز کشيدن سيگار را به صورت حرفه‌اي شروع مي‌کنند و اکثر آن­ها را جوانان و نوجوانان تشکيل مي‌دهند که بيشتر در سنين 15 تا 25 سالگي هستند که اين امر دريچه‌اي براي ورود به اعتياد و ناهنجاري‌هاي اجتماعي و حرکتي آرام و خاموش براي ويرانگري زندگي است.

تحقيقات بيانگر آن است که اکثر افراد سيگاري در کشورهاي در حال توسعه هستند، يعني مي‌توان گفت از هر 10 نفر 8 نفر در اين کشورها سيگاري هستند که با اين احتساب حدود 80 درصد از بيماري‌ها و مرگ وميرها نيز به اين کشورها تعلق مي‌گيرد و جالب است که اين روند رو به افزايش است در حالي که در کشورهاي توسعه يافته روبه کاهش است و اين نشان از عدم آگاهي کافي کشورهاي فقير و در حال توسعه در مورد آثار مخرب و زيانبار مصرف سيگار و دخانيات و آگاهي کافي در کشورهاي توسعه يافته است چرا که آنها معتقدند اين کار نوعي عقب‌افتادگي و بي‌تفکري است.

طبق آخرين آمارها که البته به دیده­ی شک باید بدان نگریست در کشور ما 12 درصد از افراد جامعه مصرف کننده دخانيات هستند، حال اگر تنها يک درصد سيگاري‌ها درايران کم شوند يعني به 11 درصد برسند، 700 هزار سيگاري کم مي‌شوند و به ازاي صرفه‌جويي در هزينه آن مي‌توان 18 هزار شغل جديد ايجاد کرد!

2-1-1-4. سبب شناسي

سطح نيكوتين صبح‌ها به بالاترين ميزان خود مي‌رسد، در عصر سير نزولي پيدا مي‌كند و در شب تقريبا به صفر مي‌رسد. بنابراين سيگاري كه صبح‌ها مصرف مي‌شود داراي بيشترين اثر است. نيكوتين باعث كاهش خشم و تثبيت خلق وافزايش توجه مي‌گردد و احساس گرسنگي و ميل به غذا را كاهش مي‌دهد.

مصرف نيكوتين، همچون مصرف غالب مواد به لحاظ اجتماعي تشويق مي‌گردد. دسترسي بدان آسان است و هيچ دولتي آنرا منع نكرده است. بسياري از جوانان گمان دارند كه مصرف نيكوتين در ايام بلوغ به آنها كمك مي‌كند تا بر اوضاع مسلط شوند. وابستگي فيزيكي با شروع علايم ناگوار ترك، شروع مي‌شود. آنها همرنگ شدن با جماعت هم سن و سال را دنبال مي‌كنند و معمولا سطح تحصيلات پايين، خوي عصيانگر، علائم افسردگي و عزت نفس پايين دارند. هم عامل گروه هم سالان و هم عوامل خانوادگي در گرايش به مصرف نيكوتين موثر مي‌باشند. فقدان قوه توجه، رفتارهاي نابهنجار اجتماعي و اختلال مصرف الكل يا سيگار به تداوم مصرف سيگار كمك مي‌كنند.

از متداولترين طرق وابستگي به نيكوتين كشيدن سيگار است كه طي چند قرن اخير به انواع آن به مرور افزوده شده و هم اكنون نيز در حال گسترش است.

توتون كه لفظ آن از لغت تُتُن تركي مأخوذ گرديده در اصل نام گياهي از انواع نيكوتيانا است. عمل كشيدن سيگار در ابتدا توسط سرخپوستان انجام گرفته و بعد گسترش يافته است. استعمال دخانيات در ايران از زمان شاه عباس كبير رواج يافته است سيگار كشيدن يك مفهوم يادگيري اجتماعي است كه به صورت يادگيري آموخته شده و تابع پيچيده­اي از متغييرهاي پيش آيند و پس آيند مي­باشد.

منابع متعدد تقويتي مي­توانند عادت سيگار كشيدن را تقويت كنند و اينها در اكثر موارد در سال­هاي نخستين دوره بلوغ ايجاد مي­شود. اين مراحل كه بي شك در افراد مختلف متفاوتند و حتي در مورد يك شخص در زمان­هاي مختلف متفاوتند. شامل مواردي از اين قبيل است؛ تحريك حاصل از درون دادن و بيرون دادن دود، تأثير تحريك نيكوتين، كاهش اضطراب به ويژه در موقعيت­هاي اجتماعي، توجه اجتماعي افزايش يافته، بالابردن تصور از خويش زماني كه سيگار را با دهانش مرتبط مي­سازد. حتي كساني كه خيلي سيگار مي­كشند.

وقتي از سيگار كشيدن دست مي­كشند هر چند ممكن است ميل به سيگار در آن­ها باقي بماند، هيچ نوع علامتي از خماري خاص فيزيولوژيكي را تجربه نمي­كنند؛ بهترين توصيف از سيگار كشيدن آن است كه بگوئيم آن يك عادت است كه تحت كنترل نظام پيچيده­اي از تحريكات فيزيولوژيك­، اجتماعي و ديگر تحريكات محيطي است.

مصرف دخانيات مثل سيگار، پيپ، چپق و قليان نه فقط اعتياد رواني، بلكه اعتياد جسماني نيز ايجاد مي كند. 

وابستگي رواني : مصرف دخانيات باعث ايجاد احساس آرامش شده و اين احساس به شكل بخشي از زندگي آن­ها در مي­آيد.

وابستگي جسماني (فيزيكي): به علت مصرف دخانيات، بدن براي عملكرد طبيعي خود و براي جلوگيري از پيدايش نشانه­هاي قطع نيكوتين، نياز به مصرف ميزان مشخصي از دخانيات دارد.

هر چند دخانيات در ميان مواد اعتياد آوري مثل هروئين، ترياك، حشيش و مشروبات الكلي، منع اجتماعي كمتري دارد، و براحتي در اختبار مردم قرار مي گيرد، اما بررسي­ها نشان مي­دهد كه سيگار يكي از بارزترين علل مرگ و مير ناشي از سرطان، بيماري­هاي عفوني، و سكته در جهان است.

در سيـگار حـدود 4000 مـاده شـيمـيايي خطرناك همچون آمونياك، سرب و آرسنيك موجود مي­باشد اما مـاده­اي كـه سبب مي­گردد افراد بدنبال سيگار گرايش يابنـد نـيـكوتـيـن اسـت. نيـكوتـيـن از بـرگهـاي گياه تنباكو بدست مي­آيـد. نيكوتين يك آلكولوئيد (شبه قليا) بسـيـار سـمي و روغـن مانند مي­باشد. نيكوتين تاثير مضاعف تحريك و سركوب­گر در بـدن دارد. يـك نـخ سـيگار حاوي 8 الي 20 ميـلي گـرم نيكوتين است كه تنها 1 ميلي­گـرم آن هنـگـام كـشــيدن سيـگــار جذب بدن مي­گردد. شايان ذكر است كـه تـنـهـا 2 الي 5 ميلي گرم نيكوتين سبب تهوع و استفراغ و تنها 60 ميلي­گرم از اين ماده مرگ آور مي­باشد. راه­هاي ورود نيكوتين به بدن 3 طريق ميباشد:

·     جذب از طريق پوست

·    جذب از طريق ريه ها

·    جذب از طريق غشاء مخاطي بيني و دهان

بيـشتـرين جـذب نيـكوتين از طريق استنشاق و آلوئول­هاي (كيسـه­هاي ريـز هـوايـي كه تبادل گازها در آن­ها صورت مي­گيرد) ريه مي­بـاشد. نيـكوتين پس از ورود به جريان خون مستقيماً و سريعاً به مغز مي­رسد و سپس در تمام بدن منتشر مي­گردد. تـنها 10 الي 15 ثانيه زمان كافي است كه پس از اولين پك شما به سيگار نيكوتين به مغز شما برســد. مهمترين اثر نيكوتين نيز بر روي مغز اعمال مي­گردد اثراتي كه باعث:

1- احساس لذت و خوشايندی از كشيدن سيگار

2- احساس تحريك پذيري پس از ترك سيگار

مي­گردد. نيمه عمر نيكوتين در بدن 1 ساعت مي­بـاشد بـدين مــفهوم كه پس از سپري شدن 6 ساعت از كشيدن سيگار تنها در حدود 0.031 ميلی­گرم از 1 ميلي­گرم نيكوتين جذب شده در بدن باقي خواهد ماند. بدن از طرق زير از شر نيكوتين خلاص مي­گردد:

1- 80 درصد نيكوتين توسط آنزيم­هاي كبد تجزيه مي­گردد.

2- نيكوتين در شش­ها متابوليزه شده و به كوتينين و اكسيد نيكوتين تبديل مي­گردد.

3- كوتينين و ديگر مواد متابوليزه و باقي مانده نيكوتين نيزتوسط كـلـيه­هـا فيلتر شده و از طريق ادرار دفع مي­گردند.

· نيمه عمر كوتينين 24 ساعت مي­باشد بنابراين با آزمايش ادرار حتي تا 2 روز بعد قادر مي­بـاشيد تشخيص دهيد فرد اخيرا سيگار كشيده يا خير.

· برخي افراد كبدشان آنزيم كمتري به مـنـظور تــجزيه نيكوتين ترشح كرده بنابراين اينگونه افراد در روز به تعداد سيگار كمتري براي تداوم اثرات سيگار نيازمندند. 

· افرادي كه بطور مداوم سيگار مي­كشـنـد بـدنشـان نـسبت به نـيكوتين مقاومت حاصل كرده و براي دستيابي به اثرات سيگار به تعداد سيگار بيشتري نياز دارند.

اثرات نيكوتين بر بدن:

نيكوتين عملكرد بدن و مغز شما را دگرگون مي­كـند. نتيجه نـهايـي متناقض ميباشد: نيكوتين هم نيرو بخش و  محرك و هم سركوبگر و آرامش دهنـده اسـت. نـيكوتين اثرات زير را در بدن ايجاد ميكند:

1- نـيـكوتـين سبـب تـرشـح فـوري آدرنالين مي­گردد. با اثر آدرنالين هنگامي كـه شـمـا وحشتزده هستيد و يا حالت تهاجمي پيدا مي­كنيد آشنا هستيد: ضربان قــلبتان سريعتر شده، افزايش فشار خون، تنفس سريع و كم عمق، افزايش گلوكز خون، كـاهـش دماي پـوسـت، تحريك سيستم عصبي مركزي. خـود نيـكوتـيـن نـيز به نوبه خـود مـانـع تـرشـح هورمون انسولين مي­گردد (انسولين قند خون را كاهش مي­دهد) بـنابراين نيكوتين سبب می­شـود گلوكز بيش از معمول در خون وجود داشته باشد كه بـاعث مـي­گــردد شـخـص احساس گرسنگي كمتري كند.

2- نيكوتين متابوليسم پايه را افزايش مي­دهد يعني فرد كالري بيشتر از معمول خواهد سوزاند. بنابراين به مرور زمان وزنشان كاهش خواهد يافت.

3- نيكوتين سبب افزايش ترشح استيل كولين مي­گردد. افزايش استيل كوليــن باعــث افزايش فعاليت­هاي نورون­هاي مغزي، بهبود سرعت عمل واكنش شما به محركات، افزايش توانايي تمركز كردن مي­شود.

4- افزايش ترشح دپامين: اين همان عاملي است كه به فرد در پـي اسـتـعـمـال سـيگار حس خوشي و نشاط ميدهد.

5- سبب آزاد سازي گلوتامات كه سبب افزايش يادگيري و حافظه مي­گردد.

6- افـزايش تـرشـح آنـدروفـيـن. آندروفين يك مسكن درد طبيعي بدن است و خـاصـيـتـي همچون مرفين دارد.

اما در دراز مدت نيكوتين اثرات مخرب زير را بدنبال دارد:

1.                    فشار خون بالا.

2.                    حس بويايي تضعيف مي شود.

3.                    گردش خون در لثه ها كند مي شود.

4.                    خطرات تشكيل لخته خون در مغز و قلب بشدت زياد مي شود.

5.                    انسداد عروق خوني و در پي آن سكته  قلبي و مغزي.

6.                    كاهش ويتامين C.

7.                    كاهش كارايي سيستم ايمني بدن.

8.                    سرطان دهان، گلو، حنجره و ريه.

9.                    برونشيت و آمفيزم.

10.               زخم معده.

11.   30 درصد از موارد سرطانهاي كليه را ناشي از اثرهاي سيگار مي دانند .

12.               كاهش وزن.

13.               كاهش حواس بويايي و چشايي.

14.               چين و چروك پوست .

15.               ناتواني جنسي و ناباروري در مردان.

سيگار، عامل مهم سرطان ريه بوده و از عوامل مهم در بروز شمار زيادي از سرطان هاست. از هر هزار نفر كه به علت سرطان ريه فوت مي­كنند بيش از نهصد نفر آن­ها، سيگار مي­كشند.  مصرف هر سيگار بيش از 5 دقيقه از عمر انسان مي­كاهد.

نيكوتين سبب آزاد شدن كتكول­آمين­ها( Catecholamine )   از جمله اپي نفرين و نوراپي نفرين مي­شود.  افزايش كتكول­آمين­ها موجب افزايش ضربان قلب و فشار قلب و انقباض عروق محيطي، و در نتيجه افزايش مصرف اكسيژن قلب مي­شود.

نيكوتين سبب افزايش ميزان چربي­هاي خون، گلوكز و بتا اندورفين شده و از سوي ديگر باعث ايجاد منواكسيد كربن، كه يك گاز سمي است مي­شود و در نتيجه انتقال اكسيژن را دچار اشكال مي­كند.

اما اگر به فکر ترک سیگار هستید باید بدانید که، 20 دقیقه بعد از استعمال آخرین سیگار فشار خون و ضربان نبض شما نرمال می­شود. و دمای دست­ها وپاهای شما تا حد نرمال افزایش پیدا می­کند.

8 ساعت بعد از آخرین سیگارتان، احتمال حمله قلبی کاهش و 48 ساعت بعد از آن توانایی بویایی و چشایی شما افزایش می­یابد.

72 ساعت بعد از استعمال آخرین سیگار، تنفس برای شما راحت­تر خواهد بود.

2 هفته تا 3 ماه بعد از سیگار آخر، ظرفیت ششهای شما افزایش می­یابند، گردش خون شما بهتر و پیاده روی برایتان راحتتر می­شود و عملکرد ریه­ها تا 30 درصد افزایش می­یابد.

یک تا 9 ماه بعد از استعمال آخرین سیگار، سرفه و کوتاهی تنفس کمتر شده و میزان انرژی بدنتان افزایش می­یابد. در این زمان ریه­های شما در برابر عفونت مقاومت بیشتری نشان می­دهند.

5 سال بعد از آخرین سیگار، خطر سرطان ششها کاهش یافته و 10 سال بعد از مصرف سیگار آخر، خطر بروز سرطان ششها و سرطان­های دیگر از بین می­رود.

در پژوهشي كه به مدت 9 سال روي بيش از 2000 نفر سيگاري، انجام گرفت، مشاهده شد كه ميزان سكته مغزي در اشخاص سيگاري، چندين برابر افراد غير سيگاري است.

بر اساس مطالبي كه نوشته شد، توتون و تنباكو به جز ضرر و زيان هيچگونه سود و ثمري ندارد.

به قول شاعر :

نه شكوفه­اي نه برگي نه ثمر نه سايه دارم       همه حيرتم كه دهقان، به چه كار كاشت ما را

                                    ( ذوقي اردستاني )

اعتياد، از جمله اعتياد به سيگار، نوعي خودكشي و مرگ تدريجي است.  هر پك سيگار، پس از هشت ثانيه جذب خون مي­شود. هر نخ سيگار حدود ده پك است.  شخصي كه روزانه يك پاكت سيگار مصرف مي­كند، دويست بار مورد تقويت، در راستاي ادامه مصرف سيگار، قرار مي­گيرد.

شايد در باب علت يابي بتوانيم به دوستان زياد و ناباب، در دسترس بودن آسان مواد دخاني، سيگاري بودن والدين (دليل سيگاري بودن 50 درصد دختران و پسران)، عدم ممنوعيت و ارزان بودن سيگار، سهل انگاري والدين و عدم برخورد مسئولانه و منطقي با فرزندان و موارد گوناگون ديگر اشاره کنيم که اين باعث تأسف است.

2-1-1-5 . درمان و ترک سیگار

 تصميم جدي براي ترك

اولين فكري كه ممكن است به ذهن شـما خـطـور نمايد اين است: چرا بايد تركش كنم؟ براي شروع بايد سلامتي خود را مد نظر داشته باشيد. ترك آن، بـلافاصله باعث كاهـش احتمال ابتلا به انواع سرطان مي­گردد. اين نيز واقعيتي محسوب مي­شود كه سيـگاري­هـاي سابق نسبت به كسانيكه كماكان سيگار مي­كشند از سلامتي بيشتري برخـوردانـد. بـه علاوه ديگر دود سيگار اطرافيان شما را آزرده خاطر نخواهد كرد.

سپس نوبت به برطرف شدن مسائلي ديگر مي­رسد. نـفس شما ديگر بوي بد نخواهد داد، حس ذائقه شما بازگشته و همه چيز خوشمزه­تر خواهد شد. و به اين فكر كنيد كه با ترك سيگار تا چه اندازه در پول خود صرفه جويي مي­كنيد. اگر روزي يك پاكت مي­كشيد، در سال حدود 200 هزار تومان دود مي­كنيد در حـالي كه مي­توانـيد اين پول را به مصارف بهتري برسانيد.

مسئله مهمي كه بايد بخاطر داشته باشيد اين است كه تنها زماني مي­توانـيد سيگار را ترك كنيد كه آمادگي آن را داشته باشيد. بخاطر ديگران يا دلايلي كه زياد بـرايتان اهميت ندارد، اقدام به ترك آن نكنيد. فقط براي خودتان اين كـار را انـجام دهيـد. ايـن تنها روشي است كه قطعا" شما را موفق خواهد كرد.

طبق اصول راهنماي ترك سيگار كه توسط APA در سال 1996 منتشر شده است، افراد سيگاري خواهان ترك بايد در سه مورد بررسي شوند:

1- وضعيت استعمال سيگار: شامل سيگارهاي كنوني و آن­ها كه زماني ترك كرده و دوباره شروع كرده‌اند، نوع مصرف نيكوتين و فراواني مصرف نيكوتين.

2- انگيزه ترك: انگيزه ترك را مي‌توان در سه مرحله طبقه‌بندي كرد:

الف- پيش از مرحله آماده‌سازي فكري Precontemplation- (هنوز برنامه ترك تهيه نشده).

ب- تعمق و تامل درباره مصرف Contemplation-(در اين مرحله نيز برنامه خاصي براي ترك تدارك ديده نشده است). ج- آماده‌سازي براي ترك Preparations-(تهيه برنامه براي ترك استعمال در آينده نزديك). انگيزه عمومي براي ترك سيگارمربوط به نگراني درباره زيان‌هاي جسمي آن، تاثيرات سوء استعمال سيگار بر ديگران و فشارهاي اطرافيان است.

3- موانع عمومي ترك سيگار: كه شامل علايم ترك سيگار، ترس از ناكامي در ترك و در مواردي نيز ترس از اضافه وزن مي‌باشد.

در بين افرادي كه آماده ترك سيگار هستند، بهتر است تاريخ ترك مشخص شود. غالب درمانگران و سيگاري‌ها، ترك يكباره سيگار را ترجيح مي‌دهند، اكثر سيگاري‌ها براي ترك، دائما امروز و فردا مي‌كنند و اگر هم تصميم جدي براي ترك سيگار بگيرند برنامه زماني براي خود مشخص مي‌كنند و به تدريج از تعداد سيگارها كم مي‌كنند تا بالاخره به طور كامل آن را كنار بگذارند. اما معمولا اين افراد بعد از مدت كمي به خانه اول خود بر مي­گردند.

به تازگي‌ محققان به اين نتيجه رسيده‌اند كه ترك يكباره سيگار بسيار موثرتر از ترك تدريجي آن است. پژوهشگران انگليسي با تحقيق بر روي 2هزار نفر از افراد سيگاري و سيگاري سابق، متوجه شدند كساني كه يك باره اقدام به ترك كرده­اند، حداقل به مدت 6ماه، 6/2 برابر موفق‌تر از آنهايي هستند كه ترك تدريجي را انتخاب مي‌كنند.

روبرت وست، سرپرست اين تحقيق، موفقيت افرادي كه يكباره ترك مي‌كنند را به يك تئوري نسبت مي‌دهد. در اين تئوري، فردي كه تحت فشار عصبي قرار دارد با كوچك‌ترين درگيري فكري اقدام به انجام كارهاي بزرگ مي‌كند.

در بين سيگاري­ها نيز ممكن است اين درگيري ذهني به واسطه بيماري فرد به خاطر سيگار و يا طرد شدن از جامعه و دوستان به خاطر سيگاري بودن، باعث تصميم فرد به ترك ناگهاني و طولاني مدت ‌شود. و چنانچه شخص بخواهد بايد به خواست ترك تدريجي وي نيز احترام گذارد. درمانگر مي‌تواند با توصيه‌هاي مختصر درباره نياز به مصرف دارو و يا گروه درماني، موضوعات مربوط به اضافه وزن، شرايط پر خطر و غير قابل دسترس كردن سيگار و نكات ديگر را براي فرد خواهان ترك سيگار توضيح دهد. از آنجا كه عود سيگار سريعاً اتفاق مي‌افتد، پيگيري منظم، مثلا از طريق تلفن، ملاقات در محل كار و يا حتي ملاقات در منزل توصيه مي‌شود.

بعد از اين که تصميم به ترك سيگار گرفتيد، لازم است تاريخي را براي شروع در نظر بگيريد. قصور در اين كار خيلي راحت ميتواند باعث ترغيب شما در به تاخير انداختن تـرك سيگار تا مدتي نامعلوم گردد. همچنين بايد ببينيد كه آيا مي­خواهيد به يكباره آن را كنـار بگذاريد و يا به تدريج. البته معمولا بهتر است كه به يكباره اين كار را انجام دهيد.

با وجود تمام اين تلاش­ها سيگار كشيدن جزو عاداتی است كه ترك آن از مشكل­ترين كارها به حساب می­آيد. سه روز نخست، كليد اين اقدام به شمار می­رود. ديويد داتون، پژوهشگر رفتار دانشگاه مركز پزشكی نبراسكا می­گويد: "فاجعه بازگشت در سه روز اول به اوج خود می­رسد." در زير پنج راه پيشنهادی كارشناسان در زمينه گذراندن اين مرحله اساسی و ترك كردن سودمند آمده است.

سيگار را كاملا كنار بگذاريد :

 با كشيدن سيگارهای كم جِرم كه فقط باعث پك­های شديدتر و طولانی­تر می­شوند كارتان را آسان نكنيد. . اگر به كشيدن حتي يكي دو نخ سيگار ادامه دهيد، بازهم ممكن است مانند گذشته در دام بيفتيد. از تنباكوی بدون دود نيز استفاده ننماييد. و تمام سيگارها و زير سيگاری­ها را از خانه­­ی­تان ببريد چرا که نگهداري سيگار در منزل احتمال مراجعه به آن را افزايش مي­دهد. پس هـر چـيـزی که مـربــوط بـه دخانيات است را مانند زيرسيگاري، فندك و سيگار را دور انـداخـتـه و از آنـــچــه كـه با استـعـمـال دخانيات مربوط است خود را رهايي دهيد.

عهد ببنديد:

  اگر چه اين عمل جنبه قـانوني ندارد، اما با بستن يك قرارداد مي­توانيد به كارتان رسميت ببخشيد. اين پيمان را با يكي از دوستان يا يكي از اعضاي خـانـواده خـود بسته و به هر كسيكه مي­شناسيد اعلام كنيد كه قصد ترك سيگار را داريد تا غرورتان شمـا را در راهـي كه مي­رويد ثابت قدم نگاه دارد. بعلاوه مي­توانيد اقدام بنصب تابلوي "لطفا سيگار نكشيد" در خانه، محل كار يا اتومبيل خود نماييد تا ديگران را از تعهد خود آگاه نگاه داريد.

طلب ياري نماييد:

 چرا از ديگران براي رنگ كردن خانه و يا اثباب كشي درخواست كمك مي­كنيم؟چون وقتي بار مسؤليتي را با دوستان تقسيم مي­نماييم راحت­تر مي­توانيم از عهده­اش برآييم. وقتي همزمان با دوستتان سعي در ترك سيگار مي­كنيد، مي­توانيد انگيزه يكديگر را تجديد نموده و در لحظات سخت با هم صحبت كنيد. نقل و انتقال تجربيات به همديگر اثرات بسيار سودمندي دربر خواهد داشت.كمك بگيريد، از دوستان و خانواده بخواهيد كه تشويقتان كنند (و اطمينان حاصل كنيد كه در اطرافتان سيگار نكشند). با پزشكتان مشورت كنيد. حتی می­توانید از طب سوزني و هيپنوتيزم استفاده کنید. اين روش­ها روي جسم و ذهن عمل نموده و باعث مقاوت بدن در برابر نيكوتين مي­گردند. البته ميزان اثر بخشي از شخصي به شخصي ديگر متفاوت است.

مشغول بمانيد :

 سيگار كشيدن يك عادت است. كاري كه شمـا بـراي آرام كـردن اعـصاب يا مشغول نگاه داشتن خود به صورت ناخودآگاه انجام مي­دهيد. لازم اسـت عـادت ديـگـري را جـايگزين كشيدن سيگار نماييد. براي مثال مي­تـوانـيـد آدامـس بـجـويـد، آب نـبـات بخوريد و يا از سبزيجات استفاده كنيد. گذشته از اين، سعي كنيد ميل و كشش خود را به كشيدن سيگار با انجام برخي اعمال بيضرر و وقت­گير جايگزين كرده و از بـيـن بـبريد. هرگاه هوس كشيدن كرديد، يك ليوان پر آب بخوريد تا ميلتان فروكش كند. هدف اين است كه كمي فاصله انداخته تا رغبت شما براي مصرف سيگار مرتفع شود. توجه خود را از سيگار معطوف مسايل ديگر نماييد. با خواندن كتاب، حمام گرم يا ورزش از فشار آن بكاهيد. اما از الكل استفاده نكنيد و از عادات بد ديگر بپرهيزيد. ترك سيگار آغاز جديدي براي شما بشمار آمده و بايد عادت­هاي خود را مطابق با آن تغيير دهيـد. اگـر به همراه چاي صبحانه عادت به كشيدن سيگار داشتيد، بجاي آن آب پرتقال يا شير موز بخوريد. اگر در بين وقت استراحت كلاس دانشگاه، با دوست خود مبادرت به كشيدن سيگار مي­نـمـوديـد، مـن بـعـد از اين با افراد غيـر سـيگاري و در محيط­هايي كه سيگار كشيدن در آنجا ممنوع است، وقت استراحت خود را بگذرانيد. و از امكاني كه سيگار كشيدن در آن­ها رواج دارد دروي كنيد، عادت­هايي جديد و سالمتر براي خود درنظر بگيريد.

از درمان صحيح استفاده كنيد :

 استفاده از برچسب، آدامس يا اسپری نيكوتين آزار دهنده نيست. دنيــاي پزشـكـي از ايـن موضـوع كامـلا آگـاه است كه ترك سيگار مشكل­تر از آن­چيزي است كه گفته مي­شود. بنابراين محصولات زيادي براي از بين بـردن اين عـادت بـد توليد شده است. در وحله­ی اول آدامس نيكوتيني ساختـه شد كه نه تـنـها بـاعث مشـغـول نگاه داشتن دهان شما ميگردد، بلكه مقدار اندكي نيكوتين براي ارضاي بدن وارد سيستم فرد مينمايد.

بطور مشابه، برچسبهاي نيكوتيني وجود دارند كه باعـث مقاومت بدن در برابر نـيـكـوتـين هنـگـام نـكشيدن سيگارمي­شونـد. و در انـتـها داروهايي مانند "زايبن" باعث از بين رفتن ميل و رغبت شما به كشيدن سيگار مي­گردند. در هرحال پيش از بكاربردن هر كدام از اين محصولات با پزشك خود مشورت كنيد.

مقاوم باشيد:

همان گونـه كـه قـبـلا نيز گفته شد، ترك سيگار بسيار دشوار است. قطعا دچار وسوسه­ی كشيدن سيگار خواهيد شد و موانع بسـياري در سـر راهتان قرار خواهد گرفت ولي بايد پايداري نموده و هيچگاه دلسرد نگرديد. اين يك مسابقه دوي سرعت نـبـوده بـلـكـه دوي استقامت است؛ بايد جنگنده باشيد. هر روز برايتان آسانتر خواهد شد.

به خودتان پاداش دهيد:

ترك سيگار گامي بلند در زندگي محسوب شـده و بايد بهميـن مناسبت همانند اتفاقات مهم ديگر جشني برپا كرد. با پولـي كـه قـرار بــود صرف خريداري سيگار و يا توتون گردد، اكنون مي­تـوانـيـد بـا آن چـيـزي بـخـريـد كـه بـرايتان لذت بخش باشد ولی نه چیز دیگری که باز خود باعث برگشت یا اعتیاد شود، مانند يك تلويزيون پلاسماي زيبا. به اين وسيله يك مزيت محسوس ترك سيگار را دريافته و براي ادامه كـار مصمم­تر خواهيد شد.

از سيگار متنفر شويد:

براي اينگه ديگر هيـچـگاه سـراغ سيگار نرويد، ديواري از تنفر و انزجار نسبت به آن پيش خود ترسيم كنيد تا همواره مـانع رغـبت شـما بـه مصرف سيگار گردد. يك روش مناسب اين است كه هميشه شيشه كوچكي كه داخلش چـند تـه سـيگـار وجود دارد به همراه خود داشته باشيد و هرگاه هوس سيگار كشيدن به سرتان زد، در شيـشه را باز كرده و داخلش را بوكنيد، بوي تعفن و زننده آن قـطـعـا شـما را از كاري كه مي­خواهـيـد انـجـام دهيد منصرف خواهد كرد.

مچ بند ببنديد:

اين يك روش روانشـنـاسـانـه اسـت. هميشه مچ بند به دستتان بيندازيد. هرگاه ميل به سيگار پيدا كرديد، آنرا محكم بپيچانيد تا كمي احساس درد به شما دست بدهد. بعد از زماني كوتاه مغز شما احساس درد را جايگزين هوس كشيدن سيگار نموده و ميل شما از بين خواهد رفت.

ورزش كنيد:                                                                                                    تمرينات ورزشي قطعا به شما كمك خواهد نمود چراكه فعاليت زياد باعث مـشغـول نـگاه داشتن ريه­ها و از بين بردن ميل به سيگار مي­گردد. از لـحـاظ جـسـماني هم احساس بهتري خواهيد يافت. اين احساس به عنوان يادآوري كننده خوبي براي مـزايـاي سيگاري نبودن به شما خدمت خواهد كرد.

برنامه غذايي منظمي داشته باشيد:

سعي كنيد از وعده­هاي غذايي مناسبي استفاده نموده و در ساعات منظمي اقدام به خوردن غذا نمايـيـد. بـا داشتن رژيم غذايي مناسب آسانتر ميتوانيد سيگار را ترك نموده و درعين حال از سلامتي بيشتري برخوردار خواهيد گشت. مزيت ديگر برنامه غذايي منظم جلوگيري از پرخوري و در نـتـيـجه اضـافـه وزن اسـت، مشكلي كه در اغلب كسانيكه قبلا سيگاري بوده­اند ديده مي­شود.

مراحل را آهسته طي كنيد:

واژه "هميشه" كلمه­اي وحشت آور است چراكه اشاره به آن دارد كه مابـقي عـمـر خـود را بايد به همين منوال و بدون هيچ انحرافي طي نماييد. كاري كه بايد انـجـام دهـيـد ايـن است كه روز به روز پيش رويد؛ با اهداف دراز مدت خود را هراسـان نـكنـيـد. امـروز سخت تلاش مي­كنيد كه سيگار نكشيد. فردا نيز دوباره به همين ترتيب.

 رهايي از مصرف سيگار:

وقتي كار تمام شد و به نتيجه رسيد، هيچ دليلي مثبتي براي آغاز مجدد وجـود نـدارد و آن چه كه هست دلايل منفي مي­باشد. بعلاوه هـيچـكس جـز خـودتان نمي­تواند شما را مجبور به ترك نمايد. مطمئن باشيد صحيح­ترين مبارزه را در زندگي خود انجام مي­دهـيد. در نهايت اگر مي­خواهيد عادت ديگري را جايگزين كشيدن سيگار نماييد دقت كنيد كه كار بدتر از بد نشود!

خانواده درماني:

در خانواده درماني مي‌توان عمدتا با آموزش والدين اقدامات پيشگيرانه در ابتلا به مصرف نيكوتين را اجرا نمود. پرهيز از شرايطي كه در فرزندان افسردگي، عزت نفس پايين، آشفتگي ذهن و غيره ايجاد شود، از جمله اقدامات اوليه محسوب مي‌شود. انتقال مهارت‌هاي بيان خويش در جمع خانواده، تقويت حس همبستگي و همياري و كلاً تقويت بيان خويش در جمع خانوادگي از راه‌هاي موثر در پيشگيري از مصرف نيكوتين بشمار مي‌رود. فضاي سرد عاطفي، انزوا، بي‌تفاوتي اعضاي خانواده كه معمولا در خانواده‌هاي از هم گسيخته مشاهده مي‌شود، عواملي هستند كه گرايش به مصرف سيگار را افزايش مي‌دهند.

از آنجا كه سن شروع به سيگار بطور كلي در سنين بلوغ ذكر مي‌شود، مسئوليت والدين در برخورد با تعارضات اين دوران حائز اهميت فراوان است. بسياري از جوانان كه در محيط خانه فضاي تفاهم براي رفتار خويش نمي‌يابند با پيوستن به گروه‌هاي همسال بيرون از خانه و با پيدا كردن يك نقطه مشترك، يعني كشيدن سيگار، محيط جايگزين براي خود مي‌آفرينند و باز از آنجا كه در جامعه ما مصرف سيگار عمدتا توسط پسران و مردان صورت مي‌گيرد، نقش رابطه پدر- فرزندي حائز اهميت مي‌گردد. پدراني كه حضور روانشناختي ملموسي در خانه دارند و از روابط صميمي با فرزندان خود برخوردارند، بهتر مي‌توانند بر گرايش فرزندان خود به سمت استعمال سيگار تاثيرات بازدارنده داشته باشند.

از سوي ديگر بايد خاطرنشان كرد كه الگوي حاكم بر نگرش والدين كه سيگار را نقطه شروع براي مصرف مواد ديگر ارزيابي مي‌كنند، مورد تاكيد نمي‌باشد و چه بسا افراد سيگاري كه هيچ عادت نابهنجار ديگري ندارند و از سوي ديگر، افراد با اختلالات وابستگي- شخصيتي و ارتباطي ديگر كه سيگار مصرف نمي‌كنند.

نيكوتين درماني:

درمان جايگزين با نيكوتين (NRT) در حال حاضر يكي از موثرترين روش­هاي ترك سيگار در نوجوانان محسوب مي‌شود. به گزارش پايگاه اينترنتي BBC، درحال حاضر روش نيكوتين درماني براي ترك سيگار در زنان باردار و بيماران مبتلا به اختلال قلبي، كبدي و كليوي استفاده مي­شود. متخصصان با توجه به اهميت ترك سيگار در افراد ياد شده تاكيد دارند كه هرچه زودتر از سريع ترين روش ممكن، از استعمال سيگار جلوگيري به عمل آيد و درضمن نيكوتين درماني فعلا جزء موثرترين تكنيك­هاست. در حال حاضر سعي مي‌شود تا از روش NRT براي تشويق نوجوانان به ترك سيگار بدون تحمل عوارض شديد آن استفاده شود؛ زيرا تنها عوارض ثبت شده روش مزبور اندكي سردرد و در برخي موارد گيجي است.آمار نشان مي دهد در اروپا، از هر 10 دختر و 14 پسر 11 تا 15 ساله، يك نفر سيگار مي‌كشد.

ترك سيگار با تصوردرماني:

بر اساس نتايج تحقيقات دانشمندان دانشكده پرستاري آكرون در اوهايو، تصور درماني هدايت شده، موجب ترك سيگار در افراد سيگاري مي­شود.

يافته‌هاي جديد تحقيقاتي نشان مي‌دهد كه‌برخي افراد سيگاري چنانچه‌درعالم خيال سيگار را ترك كنند، اين مساله به آنان در ترك واقعي آن كمك مي‌كند. در تحقيقي بر روي ‪ ۷۱فرد سيگاري نشان داد آناني كه تحت شيوه "تجسم درماني" قرار گرفتند، دو سال پس ازاين عمل، دو برابر افرادي كه تنها با آنان مشاوره شده بود، موفق به ترك سيگار شدند. شيوه درماني تجسم هدايت شده اين افراد، شامل تمرين‌هايي از قبيل: شل كردن عضلات و تمرين‌هاي تنفسي به منظور آرامش و تمركز ذهن بود. افراد مورد مطالعه پس ازاين مرحله آموختند كه خود را در حالتي سالم و تندرست در حال انجام فعاليت‌هايي خاص از قبيل ورزش، غذا خوردن مناسب و پرهيز از استعمال سيگار تجسم كنند. اين شيوه براي برخي ازاين افراد موثر بود بطوريكه دو سال بعد ‪ ۲۶درصد آنان سيگار را ترك كرده بودند. درحالي كه درگروه سيگاري‌هاي مورد مطالعه ديگر كه تنها از مشاوره سود برده‌بودند، ‪ ۱۲درصد موفق به ترك سيگار شدند.

3-1-1. اعتیاد:

تعريف اختلالات مربوط به اعتياد يا مبتني بر كميت، فراواني و يا شدت رفتارهاي مواد جويانه از طرف بيمار مي‏باشد و يا اينكه اصطلاح ”مصرف غير قانوني مواد“ مبناي تعريف اختلالات مربوط به اعتياد قرار مي‏گيرد.

امروزه در محافل دانشگاهي به جاي اعتياد از وابستگي به مواد (substance dependence) نام برده مي‏شود، هر چند كه در ميان مردم اين بيماري ”اعتياد“ و خود بيمار به عنوان معتاد شناخته شده است.

بيمار وابسته به مواد عليرغم تجربه مشكلات متعدد ناشي از مصرف مواد قادر بر قطع مصرف آن نيست. مصرف مواد يك الگوي رفتاري ناسازگارانه و بيمار گونه است كه بروز علائم رفتاري، رواني، شناختي و جسمي به اختلالهاي باليني در فرد مصرف كننده منجر مي‏شود. اين اختلالها عبارتند از.

1- ايجاد تحمل: بيمار در دفعات بعدي مصرف مواد براي رسيدن به سطح قبلي رواني و جسماني ناشي از اثر مواد بايد مقادير بيشتري از آن را مصرف كند.

2- بروز علائم ترك: عدم مصرف مواد علائم جسماني و رواني ترك مانند بيقراري، اضطراب، بيخوابي، درد عضلات، اسهال و استفراغ ظاهر مي‏شود.

3- تمايل بعدي: هوس، در بيشتر بيماران پس از قطع مصرف مواد وجود دارد ولي بيمار قادر به كنترل هوس و ترك مصرف اين كار نمي‏باشد.

4- بيمار براي تهيه مواد، هزينه، وقت و سرمايه‏هاي ديگران و خانواده را مصرف مي‏كند.
5- درپي استمرار مصرف مواد با تغييرات رواني و رفتاري در بيمار، مشاركت وي در فعاليت­هاي خانوادگي، اجتماعي، تفريحي و شغلي كاسته مي‏شود.

6- عليرغم آگاهي بيمار از عوارض جسماني و رواني مصرف مواد، بيمار قادر به عدم استفاده از آن نمي‏باشد. در تعريف علمي براي اينكه فردي را بيمار وابسته به مواد بدانيم لازم است حداقل 12 ماه الگوي مستمر مصرف مواد را داشته باشد.

سوء مصرف مواد (substance abuse)

در مقابل بيماران ”وابسته“ كساني هستند كه اقدام به مصرف مي‏كنند ولي با مشخصاتي كه در بالا براي بيماران وابسته به مواد ذكر شد مطابقت ندارند. در اين گروه شدت مصرف به حدي نمي‏باشد كه وابسته تلقي شوند. اين گروه از بيماران بارها و به طور متناوب مواد مصرف مي‏كنند. الگوي مصرف اين دسته بر خلاف گروه بالا مقاومت ناپذير نبوده و جنبه اجباري ندارد. اما بهرحال نتايج مصرف و مخرب مواد را در پي دارد. از اين موارد مي‏توان غيبت از مدرسه، محل كار، درگيري با همكاران و دوستان، عدم انجام تعهدات اجتماعي و خانوادگي، بي توجهي به فرزندان و خانواده و... را نام برد. الگوي مصرف به هر گونه‏اي كه باشد مي‏تواند با مخاطرات فيزيكي مانند مصرف مواد هنگام رانندگي و خطرهاي فراوان به دنبال آن همراه گردد. به‌خاطر داشته باشيم يك‌بار مصرف ممكن است موجب سوءمصرف يا مصرف تفريحي شود و مصرف تفريحي موجب مصرف دائم و اعتياد شده و خطر بعدي اعتياد مصرف تزريقي و ايدز است.

تعريف اعتياد: اعتياد يعني عادت كردن،خو گرفتن،حالتي كه سبب مداومت در استعمال بعضي از داروها از قبيل ترياك،مرفين،هروئين،حشيش و الكل در انسان مي شود.(فرهنگ فارسي عميد)
يا به عبارتي ديگر حالتي ناشي از استعمال منظم و پيگير بعضي از مواد كه شخص در صورت محروميت از آنان دچار اختلالات عصبي و مزاجي مي شود.

اعتياد يک وابستگي يا تعلق غير طبيعي به برخي از سيگار يا داروها مي باشد. معمولاً نوجوانان در اين قلمرو سني در معرض خطر اعتياد هستند .

 بعضي از نوجوانان در محيط دوستان ممکن است سيگار بکشند و اين موجب عادت به سيگار کشيدن در آن­ها مي­شود و پس از آن در صورتي که موقعيت­هاي ديگري در جمع دوستان وجود داشته باشد از مواد ديگري هم استفاده مي­کنند. معمولاً والدين تصور مي­کنند که اعتياد، فرزندانشان را تهديد نمي­کند و فقط براي ديگران پيش مي­آيد، در صورتي که اعتياد يک معضل اجتماعي است و والدين بايد به محيط دوستان فرزندان خود توجه داشته باشند.

اعتياد يكي از پديده­هاي بيمارگونه در جوامع به شمار مي­آيد و نيز مانند ساير بيماري­هاي مزمن يك نوع بيماري محسوب مي­شود.

همانطوري كه عوامل زيادي سبب بيماري سرطان و رشد آن در بدن مي­شوند، براي اعتياد نيز عوامل مسبب وجود دارند كه اگر به موقع تشخيص داده نشده و يا درمان نشوند سبب هلاكت خواهند شد. اين علت­ها مي­توانند به خاطر مشكلات روحي رواني دوران كودكي، عوامل ژنتيكي، سابقه اعتياد در خانواده و افراد فاميل نزديك، مشكلات اقتصادي، بحران­هاي زندگي، مناسبت و بر قراري روابط با افراد معتاد و هزاران دليل ديگر باشند.

اعتياد به ترياك و مشتقات آن به عنوان يك مشكل فزاينده بر زندگي اقتصادي، شخصي و سلامت رواني و اجتماعي افراد جامعه تاثير مي­گذارند.

خواص مشتقات ترياك (هروئين ، ترياك ،شيره و..)بسيار شبيه به هم مي­باشند. اعتياد به مواد مورفيني سبب تخريب احساسات افراد نسبت به خود و كاهش اعتماد به نفس واقعي در آن­ها مي­شود. نهايتا اعتياد به سيگار سبب تخريب محيط خانوادگي، ترك شغل، بروز افسردگي، عصبانيت، و خشونت خواهد شد و چهارچوب قواي رواني فرد را به مخاطره مياندازد. افراد معتاد معمولا مايل به تنهايي هستند و معمولا در جمعي شركت ميكنند كه مانند آن­ها درآن جمع نيز حضور داشته باشند. بد قولي، انجام ندادن به موقع وظايف محوله­،دير خوابيدن و دير بيدار شدن­، ترك شغل­، دوري از دوستان و خويشاوندان سالم از مشخصات افراد معتاد است.

 انواع مواد و شيو ه­هاي مصرف

مواد افيوني كدامند؟

ترياك، شيره و سوخته ترياك، كدئين، هروئين و مرفين انواعي از مواد افيوني هستند كه از گياه خشخاش به دست مي‌آيند. در ايران مواد افيوني شايع‌ترين مواد غير قانوني مورد مصرف مي‌باشند.

آثار مصرف مواد افيوني

ابتدا احساس لذت و سرخوشي و سپس كج خلقي و افسردگي

احساس گرما وگل انداختن صورت

تنگ شدن مردمك چشمها

گيجي و رخوت

تهوع و استفراغ

ضعيف شدن تنفس

اغما و مرگ در اثرمصرف مقادير زياد مواد

عوارض مصرف طولاني مواد افيوني

اعتياد (مواد افيوني به شدت اعتياد آورند و معمولاً پس از چند بار مصرف وابستگي ايجاد مي‌كنند)

يبوست

تيره شدن پوست

كاهش ميل و توانايي جنسي در مردان

نامرتب شدن قاعدگي در زنان

بي‌توجهي به وضعيت بهداشتي و سلامتي

كاهش وزن

چرت زدن دايمي

افسردگي

عفونتهاي خطرناك مثل ايدز، عفونت كبدي و كزاز در اثر تزريق

علايم ترك مواد افيوني

    وقتي فردي به مواد افيوني معتاد شد، قطع ناگهاني مصرف آن­ها باعث بروز علايم ناخوشايندي مي‌شود كه 6 تا 8 ساعت پس از آخرين بار مصرف ظاهر شده و تا 10 روز باقي مي‌ماند. اوج شدت اين علايم روزهاي دوم و سوم پس از قطع است. اين علايم عبارتند از:

درد استخواني و عضلاني

دل پيچه و اسهال

آبريزش از چشم و بيني

عطسه، سكسكه و خميازه

سيخ شدن موهاي بدن و احساس سرما و لرز

بي قراري

بي خوابي

عصبانيت و پرخاشگري

اين علايم پس از چند روز رفع مي‌شوند، اما اشتياق به مصرف مواد تا چند ماه باقي مي‌ماند و همين اشتياق ممكن است سبب مصرف مجدد شود.

توتون:

     توتون كه از گياه نيكوتيناتا باكوم به دست مي‌آيد قرن­هاست كه از سوي انسان­ها مصرف مي‌شود. اين ماده را مي‌توان دود كرد، جويد يا استنشاق نمود. اولين گزارش درباره اعتياد زايي توتون، در مجله­ي جهان جديد به چاپ رسيد. در آن مجله اعلام شده بود كه سربازان اسپانيائي ميل زيادي به سيگار كشيدن دارند و نمي‌توانند مصرف توتون را متوقف كنند.

وقتي در سال 1828 توانستند نيكوتين را از برگ‌هاي توتون جدا سازند، دانشمندان مطالعه روي تأثيرات اين ماده روي مغز و بدن را آغاز كردند. اين پژوهش‌ها در واقع نشان‌ دادند كه توتون هزاران ماده شيميايي دارد. اما جزء اصلي آن كه روي مغز اثر مي‌گذارد و موجب اعتياد مي‌شود، نيكوتين است. تحقيقات اخير نشان داده‌اند كه اعتياد ناشي از نيكوتين فوق‌العاده قوي است و قدرت اعتيادآوري آن به اندازه ساير مواد مانند هروئين و كوكائين است. برخي از آثار نيكوتين عبارتند از تغيير در نظم تنفس و فشار خون، گرفتگي عروق و افزايش هشياري،‌ بسياري از تأثيرات نيكوتين بواسطه تأثيرات آن روي سيستم عصبي مركزي و پيراموني ايجاد مي شود.

عوارض مصرف طولاني مدت سيگار بر سلامت فرد، خانواده و جامعه

مصرف طولاني مدت مواد موجب اختلال در بهداشت و سلامت جسمي رواني فرد مي‌شود كه با بروز بسياري از بيماري‌هاي مزمن وخطرناك همراه است. به علاوه از آنجا كه اعتياد بيشتر به هنگام ايجاد و ساخت خانواده و در ارزشمندترين سال‌هاي زندگي،‌ از نظر ميزان كارآيي، بيشترين تأثير را بر زندگي خانوادگي و شغلي فرد مي‌گذارد.

ترياك :

  ترياك از گياه خشخاش به دست مي‌آيد. منشأ هروئين،‌كدئين و مرفين نيز از همين ماده است.

رنگ و شكل: ترياك معمولاً به رنگ قهوه‌اي سير و داراي قوامي خميري است كه   بويي شبيه به آمونياك يا ادرار مانده داده و هنگام سوختن بوي خاصي شبيه چسب دوقلو مي‌دهد. بسته‌بندي آن به صورت لول، حبه قند و يا كيك مي‌باشد.

  سوختة ترياك: پس از مصرف تدخيني (كشيدن) ترياك ماده‌اي به رنگ قهوه‌اي سوخته و براق به دست مي‌آيد كه "سوخته" نام دارد. گاهي آن را در آب حل كرده و به صورت شربت بنفش رنگي مصرف مي‌كنند.

 شيرة ترياك: سوختة ترياك را در آب حل مي‌كنند و مي‌جوشانند سپس آن را از صافي عبور مي‌دهند. آنچه باقي مي‌ماند "تفاله" نام دارد. محلول حاصل را مجدداً حرارت مي‌دهند. با اين كار مادة خميري و سفت و غليظي به رنگ قهوه‌اي روشن به دست مي‌آيد كه "شيره" نام دارد.

روش‌هاي مصرف:

1ـ تدخين (دود كردن): ابزارهاي مورد استفاده براي تدخين عبارتند از: منقل، وافور، چپق،‌نگاري (وسيله‌اي شبيه چپق كه براي مصرف شيره بكار مي‌رود)، قليان، ذغال‌هاي نيمه سوخته، سيخ، ميله و سنجاق بازد شده‌اي كه سر آن سياه شده باشد. در روش سيخ و سنگ، سر سيخ را داغ كرده با سنجاق، ترياك را بر روي آن مي‌گذارند و با لوله‌اي دود حاصل را وارد ريه‌ها مي‌كنند.

2ـ خوردن: اين روش را بيشتر، افرادي كه بيماري جسمي دارند يا مدت طولاني از روش تدخين استفاده كرده‌اند، به كار مي‌برند. ترياك را معمولاً بعد از غذا مي‌خورند. در اين روش مصرف، وسيله و اثر دال بر مصرف وجود ندارد.

3ـ تزريق: در اين روش، ترياك را در داخل آب حل كرده و در يك قاشق مي‌ريزند و آن را كمي حرارت مي‌دهند. سپس آن را روي تكة پنبه يا اسفنج مي‌ريزند و با سرنگ مي‌كشند و داخل وريد تزريق مي‌كنند. معمولاً معتادان بي بضاعت از اين روش استفاده مي‌كنند. وجود سرنگ‌هاي كهنه وچندبار مصرف شده، قاشق سياه شده، تكه‌هاي پنبه يا اسفنج، علامت مصرف تزريقي ماده است.

هروئين:

يكي از مشتقات نيمه مصنوعي مرفين است. هروئين پودر بسيار نرم و سفيد رنگي است كه اشكال بسيار ناخالص آن قهوه‌اي رنگ مي‌باشد. هروئين را درتكه‌هاي پلاستيك به شكل مخروطي بسته‌بندي مي‌كنند و سر آن را با آتش مي‌بندند. در اين حالت آب در آن نفوذ نمي‌كند و در مواقع خطر مي‌توانند آن را ببلعند و پس از دفع از آن استفاده كنند. وزن بسته‌هاي هروئين 5 سانتي‌ گرمي، ربعي (4/1 گرم)، 5/2 و 5 گرمي است. هروئين موجود در بازار معمولاً ا5 تا 10 درصد هروئين دارد و بقيه آن شير خشك، پودر بيكربنات و پودر گلوكز است.

روش هاي مصرف:

1ـ تدخين: در اين روش، هروئين را روي زرورق سيگار مي‌ريزند و از زير با دستمال كاغذي لوله شده و يا تكه‌هاي مقواي باريك كه با كبريت آتش زده شده باشد، كمي حرارت مي‌دهند و دود حاصل را از راه دهان بالا مي‌كشند. گاهي هروئين را با باربيتورات تركيب نموده و تدخين مي‌‌كنند كه به نام "شكار اژده" معروف است. وجود تكه‌هاي دستمال كاغذي لوله‌ شده نيمه سوخته يا تكه‌هاي باريك مقوا و يا زرورقي كه روية آلومينيومي آن سياه شده باشد علامت مصرف تدخيني هروئين است.

 2ـ استنشاق (دماغي): در اين روش كه معمولاً توسط معتادان غير حرفه‌اي مورد استفاده قرار مي‌گيرد، هروئين را روي كاغذ صافي مي‌ريزند و با استفاده از اسكناس لوله‌ شده آن را از طريق بيني بالا مي‌كشند.

 3ـ تزريق: در اين روش، هروئين را با آب ليمو، جوهر ليمو، يا قرص ويتامين C  در قاشق حل كرده و كمي حرارت مي‌دهند. سپس محتويات قاشق را از فيلتر سيگار يا پنبه مي­گذرانند و به درون سرنگ كشيده و به وريدهاي دست و پا يا ساير نقاط بدن تزريق مي­كنند.

آثار مصرف:

آثار جانبي: كاهش ضربان قلب، كاهش تنفس، كم كردن حركات دوده و مهار رفلكس سرفه، احساس گرما. به دنبال اولين مصرف معمولاً تهوع، استفراغ و خارش پيش مي­آيد. يكي از ويژگي­هاي مصرف كنندگان، مردمك­هاي بسيار ريز (مردمك ته سنجاقي ) است.

آثار رواني: گيجي و احساس سرخوشي كه به دنبال آن افسردگي بارز مي­شود. به دنبال مصرف مرتب تحمل پيش مي­آيد يعني هر بار ميزان ماده بيشتري براي رسيدن به علائم دلخواه نياز مي­شود.

علائم ترك :

مردمك هاي گشاد، سيخ شدن موهاي بدن، آبريزش از بيني و اشكريزش، عطسه،‌ خميازهاي طولاني،  تعريق، تهوع،‌ استفراغ، ‌اسهال، درد در عضلات، مفاصل و استخوانها، بي­قراري، اضطراب، بي­خوابي، تحريك پذيري.

چگونه كمك كنيم ؟

به منظور درمان بايد ارزيابي صحيحي از ميزان، تناوب، چگونگي استفاده هروئين را در اختيارداشت. مشاهده علائم مصرف هروئين چه به صورت علائم جسمي، يا علائم ترك و يا سنجش ماده در ادرار مي­تواند دليلي بر مصرف اين ماده باشد. در مراحل ابتداي مصرف می­توان درمان را به روي ترك متمركز كرد و از برنامه­هاي سم­زدائي سود برد. البته در شرایط خاص و بسته به نظر متخصص می­شود از درمان­های جایگزین نیز استفاده کرد. بايد به مصرف كننده اطمينان داد كه حداكثر علائم ترك در روز دوم و سوم بوده و معمولاً در عرض 14-10 روز عمده علائم رفع مي­شود. استراحت كردن، حمام داغ، خوردن مايعات و غذاي كافي به تحمل علائم ترك كمك مي­كند طول عمر بيمار ادامه خواهد يافت. کمک­های روان­درمانی ومشاوره پس از ترک به تداوم ترک کمک می­کند.

كدئين:

ماده سفيد رنگي است كه به صورت قرص‌هاي خالص يا به صورت تركيب با   استامينوفن، آسپيرين يا شربت‌هاي ضد سرفه مورداستفاده معتادان قرار   مي‌گيرد.

 مصرف مكرر و بدون دليل و يا با بهانه‌هاي بي مورد قرص‌هاي آسپيرين كدئينه يا   استامينوفن كدئينه نشانه‌اي از اعتياد به مواد مي‌باشد.

مرفين:

پودري سفيد يا كرم (و گاهي به رنگ قرمز آجري) تلخ مزه و بي‌بو است. اين ماده در حال خالص نرم يا ورقه‌اي به رنگ سفيد تا زرد كم‌رنگ مي‌باشد.   مرفين به صورت آمپول هاي 10 و 20 گرمي مورد مصرف پزشگي قرار مي گيرد.به صورت زير جلدي، داخل عضلاني و داخل وريدي مصرف مي‌شود.

 حشيش:

شايع ترين ماده غيرقانوني در سراسر جهان از گياهي به نام شاهدانه هندي كه شبيه گزنه است به دست مي­آيد. بخش­هاي مختلف اين گياه حاوي مواد فعال بوده و بسته به محلي كه مورد استفاده قرار مي­گرد قدرت­های مختلفي دارند. صمغ چسبنده­اي كه از گياه شاهدانه بدست مي­آيد را به صورت قالبي در مي­آورند از برگ­هاي خشك شده نيز ماري‌جوانا حاصل مي­شود كه ضعيف­تر است. روغن حشيش قويترين فرم اين ماده است.

ماده‌اي به رنگ سبز خاكستري و گاهي قهوه‌اي مايل به سبز با قوامي سفت است. از سرشاخه‌هاي گياه شاهدانه يا كانابيس كه بوته‌اي شبيه به گزنه است به دست مي‌آيد. چرس، گانجا، بنگ و روغن حشيش ساير موادي هستند كه از شاهدانه به دست مي‌آيند.

نام هاي رايج :

ماري جوآنا، گراس، علف، بنگ، جرس،  Joint، ‌سيگاري، حشيش.

به نظر مي­رسد كه براي نخستين بار، هندي­ها، بيش از دو هزار سال پيش از اين گياه استفاده كردند و متوجه خواص آن شدند. جالينوس و ارسطو از اين گياه يعني كانابيس يا شاهدانه، به عنوان دارو اسم برده­اند و مصرف غير داروئي آن را، مستي­آور و مضر دانسته­اند. در ادبيات ايران زمين به گياه و شاهدانه و بنگ اشاره شده است.  از جمله مولوي كه در نكوهش اين ماده سروده است :

تا دمي از هوشياري وارهند                                    ننگ بنگ و خمر بر خود مي­نهند

    يا در نوشته­هاي مربوط به زندگي حسن صباح به توصيف مشتقات اين گياه بر مي­خوريم.  در آمريكا، پس از سال 1910، كارگران مهاجر مكزيكي، اين ماده را به عنوان مسكر و نشاط آور، مورد استفاده قرار دادند. استفاده از حشيش، از سال 1960 به بعد، گسترش زيادي پيدا كرد و متأسفانه در حال حاضر هم مصرف آن، زياد است.  اين ماده در كشورهاي مختلف از جمله اروپا و آمريكا در ميان جوانان، به صورت سيگار، بسيار استفاده مي­شود.    در كشور مصر برگ­هاي شاهدانه را خرد مي­كردند و با آب مي­خوردند تا نشئه شوند.  به همين دليل هنگام لشكر كشي ناپلئون به مصر، تعداد زيادي از سربازان فرانسوي، معتاد به حشيش شدند.  موقعي كه اين سربازان به فرانسه برگشتند، مصرف حشيش را از مشرق زمين به مغرب زمين بردند.    متأسفانه هم اينك، استفاده از حشيش، در اقشار گوناگون، بويژه اقشار كم درآمد، گسترش يافته است.

روش‌ مصرف:

1ـ تدخين: معمولاً حشيش را گرم مي‌كنند تا بصورت پودر درآيد و سپس آن را با توتون سيگار مخلوط مي‌كنند و درون كاغذ سيگار مي‌ريزند و مي‌كشند.

2ـ خوردن: حشيش را با شيريني يا نوشابه مخلوط مي‌كنند و آن را مي‌خورند، مي‌جوند يا مي‌نوشند.

اثرات مضر و مخرب كانابيس و مشتقات آن، از زمان كشيدن تا 4 ساعت، و از زمان خوردن تا 12 ساعت و حتي بيشتر مي­تواند ادامه داشته باشد. مشتقات كانابيس، از جمله حشيش، بيشتر وابستگي به اعتياد رواني ايجاد مي­كند و كمتر سبب وابستگي جسمي مي­شود.

عوارض جسماني به دنبال مصرف حشيش عبارتند از: افزايش فشارخون، گيجي، افزايش اشتها، قرمز شدن چشم­ها، تند شدن ضربان قلب، اختلال حافظه، گيجي، بي­توجهي، تغييردر درک و رنگ و صدا.  علائم  رواني شديد مثل شنيدن صداهاي غيرواقعي، صحبت­هاي نامربوط و رفتارهاي غيرعادي، اضطراب و افسردگي در عرض چند دقيقه شروع مي­شود و بسته به ميزان مصرف چند ساعت طول مي­كشد. چنانچه خورده شود علائم ديرتر شروع مي­شود اما مدت طولانيتری مي­ماند. حشيش اثر خواب‌آوري خفيفي نيز دارد. اما  اين اثر به شدت به وضعيت خلقي و توقع مصرف كننده مربوط مي­شود. يك مصرف كننده تازه كار بعد از يك بار مصرف Joint  و يك مصرف كننده سابقه­دار تا روزانه 20 بار مصرف joint به علائم  دلخواه مي­رسند. اين علائم عبارتند از سرخوشي، احساس اعتماد به نفس، احساس عمومي خوب بودن. البته چنانچه فرد به هنگام مصرف افسرده و يا مضطرب باشد علائم ناخوشانيد تشديد مي­شود. در مقادير بالا خطر بروز حملات اضطرابي هول و بدبيني و توهم نيز وجود دارد. با توجه به كاهشي كه در ميزان مهار در فرد ايجاد ميشود خطر آسيب رساندن به خود بالا مي­رود. افرادي كه از اين ماده استفاده مي‌كنند به دليل عدم تعادل ناشي از آن نبايد رانندگي كنند.

چگونه كمك كنيم :

مصرف حشيش امكان بروز يا تشديد حالات جنون را زياد مي‌كند و چنانچه چنين حالتي بروز كرد حتماً بايد بيمار را به بخش روانپزشكي ارجاع داد. بايد مصرف كننده را مطمئن كرد كه علائم تحريك‌پذيري، كسالت و اختلال الگوي خواب پس از خروج دارو از بدن مرتفع خواهد شد. نيازی به تجويز دارو مگر به توصيه پزشك وجود ندارد.

ساير اطلاعات :

- بدليل آنكه حشيش در چربي حل مي­شود تا 4 هفته پس از مصرف در ادرار قابل تشخيص است.

از جمله عوارض طولاني مدت مصرف حشيش وضعيتي است كه فرد دچار بي­انگيزگي، عدم تمايل براي شروع هركاري، بي­احساسي، بي­انرژي بودن و چاق شدن مي­گردد.

ماري جوانا:

ماده‌اي شبيه توتون، سبز رنگ و زبر است كه به روش تدخيني مصرف مي­شود.

مواد استنشاقي

عمدة اين مواد عبارتند از: چسب،‌ بنزين، مايع سوخت، فندك، تينرهاي نقاشي، اتر، مايع خشك‌شويي.

روش مصرف

 براي استعمال برخي از اين مواد ابتدا يك دستمال يا تكه‌اي پارچه را به آن آغشته نموده سپس آن را در مقابل دهان يا بيني گرفته استنشاق مي‌نمايند. برخي ديگر از اين مواد مستقيماً از ظرف مربوطه استنشاق مي‌شوند.

كوكائين:

ماده­ي بلوري سفيد رنگي است كه از برگ‌هاي گياه كوكا به دست مي‌آيد. كوكائين چيست ؟ كوكائين يكي از اعتيادآورترين و خطرناكترين مواد مورد سوءمصرف است. اين ماده از برگ گياه كوكا كه عمدتاً در آمريكاي مركزي و جنوبي مي­رويد به دست مي­آيد. وابستگي رواني به كوكائين ممكن است حتي پس از يك بار مصرف به وجود آيد. كوكائين وابستگي جسمي هم ايجاد مي­كند. درصد خلوص كوكائين از 90 –20 % فرق ميكند. كراك (crack) نوعي از كوكائين است كه ناخالصي­هاي آن جدا گشته و به شكل بلور سفيد رنگ و به شدت اعتيادآور است. امكان بروز رفتارهاي خشن به دنبال مصرف آن بسيار بالاست.

نامهاي رايج :

-                        كوكائين :   coke /snow برف /

-                        كراك/ راك

راه­هاي مصرف:

شايعترين روش مصرف كوكائين استنشاقي است. امكان تزريق زيرجلدي و داخل وريدي هم وجود دارد. به دليل كمترشدن اثر آن به دنبال مصرف خوراكي، معمولاً از اين روش استفاده نمي­شود. كراك نيز به روش تدخيني مورد مصرف واقع مي­شود.

آثار مصرف :

آثار مصرف كوكائين بلافاصله ظاهر و 30 تا 60 دقيقه بعد رفع مي­شود. به همين علت افراد وابسته به كوكائين ممكن است هر نيم تا يك ساعت يك بار براي مصرف مجدد از جمع يا محل كار خارج شوند.

عوارض جسماني: افزايش فشارخون و ضربان قلب، گشاد شدن مردمك، كاهش اشتها، اختلال درخواب. به دنبال مصرف طولاني كاهش وزن، اختلالات گوارشي، خستگي، نارسايي قلبي و كاهش نيروي جنسي بروز خواهد كرد. چنانچه بيمار به طريق استنشاقي مصرف كند در دراز مدت امكان خونريزي مكرر از بيني و  سوراخ شدن تيغه هاي بيني وجود دارد.

عوارض رواني: سرخوشي، افزايش انرژي، احساس خوب بودن عمومي، توهمات لامسه به صورت احساس خزيدن حشرات زير پوست، كاهش تمركز و افزايش نيروي جنسي.

به دليل آثار سريع تدخين و رسيدن سريع كوكائين به مغز به دنبال مصرف كراك علائم بلافاصله  ظاهرشده، اما درعرض 12 دقيقه تحليل مي­رود.

چگونه كمك كنيم ؟

علائم ترك كوكائين معمولا يك روز تا يك هفته طول ميكشد. مصرف كنندگان كوكائين وابستگي رواني شديد پيدا مي­كنند كه همراه با حس ولع شديد براي مصرف مجدد است. به دنبال ترك افسردگي، خواب آلودگي، تحريك پذيري و گرسنگي بروز خواهد كرد. قطع كردن تدريجي هيچ فايده­اي ندارد و قطع كردن سريع به مراتب بهتر است. چنانچه مصرف كوكائين جدي نباشد مي­شود بدون نياز به دارو و جايگزين­هاي مربوطه ترك را انجام داد. بايد به مقدار زيادي مايعات (به غير از الكل) و سه وعده غذاي روزانه در رژيم غدايي گنجانده شود. ورزش­هاي آرام بخش كمك كننده­اند. بايد مصرف كننده را مطمئن كرد كه علائم افسردگي، كسالت و خستگي از عوارض طبيعي قطع كوكائين است و پس از  يك هفته قطع خواهد شد. به هرحال براي بيماراني كه علائم افسردگي شديد به دنبال قطع كوكائين پيدا مي­كنند شروع داروهاي ضد افسردگي مفيد خواهد بود. چنانچه جنون ناشي از مصرف كوكائين بروز كند بیمار بايد به سرويس روانپزشكي ارجاع شود.

 ساير اطلاعات :

كوكائين 8 تا 6 ساعت پس از مصرف در ادرار قابل تشخيص است.

روش‌هاي مصرف: استنشاقي و تدخيني

مواد توهم‌زا:

موادي هستند كه تغييراتي در خلق و ادراک­ها به خصوص بينايي ايجاد مي­كنند. البته كليه حواس پنجگانه را تحت تاثير قرار مي­دهند. شناخته شده­ترين و قويترين توهم زاها عبارتند از

ال.اس.دي (LSD ليسرژيك اسيد دي اتيل آميد) :

ال.اس.دي (LSD ليسرژيك اسيد دي اتيل آميد) يك ماده توهم زاي قوي است. اصطلاح «توهم زا» به دارويي اطلاق مي­شود كه مي­تواند ادراك فرد را از واقعيت تغيير داده و حواس وي را به شكلي كاملاً مشخص، از مسير طبيعي منحرف كند؛ كه از قارچي انگلي كه روي گياه چاودار زندگي مي­كند تهيه مي­شود. البته به طور مصنوعي نيز قابل توليد است. ال.اس.دي در اشكال مختلف مثل قرص هاي بسيار كوچك (نقره­اي ـ خاكستري)، كپسول، پودر و مايع  بدون رنگ و بو وجوددارد. يكي ديگر از اشكال رايج ال.اس.دي كاغذهاي مربع شكل آغشته به ال.اس.دي  محلول درالكل است (به شكل تمبر)، كه در ابعاد كوچك (7-6 ميلي متر) و با تصاوير جالب (شخصيت هاي كارتوني، كبوتر و...) ارائه مي­شود.

نامهاي رايج :

اسيد (acid )، تريپ (trip) ،             LSD

اثر توهم زاي LSD براي اولين بار در سال ۱۹۴۳ توسط دكتر آلبرت هوفمن شيميدان پژوهشگر در يك شركت دارويي در سوئيس كشف شد.  بررسي­هاي اوليه براي جست و جوي كاربردهاي بالقوه دارو، بر افزايش آگاهي ما نسبت به انواع خاصي از بيماري­هاي ذهني متمركز بود. در سال­هاي،۱۹۵۰ متفكريني چون آلدوس هاكسلي توانايي اين دارو را در القاي حالتي از «خودآگاهي كيهاني» آزمودند   LSD موضوع پژوهش­هاي متعددي در سال­هاي ۱۹۵۰ و اوايل ۱۹۶۰ بوده است. در اين پژوهش­ها نقش درماني تجربه ناشي از توهم زايي دارو در درمان الكليسم مزمن و بيماري ذهني و كمك به بيماران رو به مرگ در پذيرش آنچه در پيش رو دارند، مورد بررسي قرار گرفته است LSD، همچنين مورد توجه CIA قرار گرفته است و اين سازمان كاربرد اين دارو را در جنگ رواني آزمايش كرده است.

 كاربرد LSD به صورت تفنني و براي سرگرمي در سال­هاي ۱۹۶۰ فزوني گرفت يعني زماني كه توانايي دارو در انبساط ذهني از راه الگوسازي­هاي تاثيرگذار به وسيله دانشمندي از هاروارد به نام تيموتي لوي و رمان نويس معروف كن كيي مورد تاكيد قرار گرفت. مصرف LSD در سال­هاي ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ به اوج خود رسيد و اين امر رابطه تنگاتنگي با رواج هيپي­گري در آن دوره داشت. ميزان مصرف LSD در سال­هاي ۱۹۸۰ كاهش يافت و دوباره در سال­هاي ۱۹۹۰ شروع به افزايش كرد.

 بعدها نگراني هاي موجود درباره اثرات احتمالي مصرف طولاني مدت LSD به وضع قوانين تازه­اي براي محدودكردن استعمال آن منجر شد.

 LSD از كجا مي­آيد ؟

LSD  اكثراً در آزمايشگاه­هاي غيرمجاز ساخته مي­شود و توليد آن تنها در مقادير بسيار اندك براي اهداف تحقيقاتي، مجاز است.

راه­هاي مصرف:

 معمولاً به صورت خوراكي مصرف مي­شود. قرص يا پودر را روي حبه­اي قند مي­گذارند و پس از اضافه كردن چند قطره آب و حل شدن مي­خورند. كاغذهاي آغشته به LSD (در فرم تمبر)   را هم در دهان يا نقاطي از بدن كه با چاقو برش مي­دهند، قرار مي­دهند.

آثار مصرف :

آثار مصرف معمولاً پس از نيم تا يك ساعت شروع شده در عرض 6-2 ساعت به حداكثر مي­رسد و در عرض 12 ساعت آهسته كم مي­شود. آثار بسته به شرايط خلقي مصرف كننده و شرايطي كه در آن ماده مصرف مي­شود متفاوت خواهد بود.

آثار جسماني: افزايش ضربان قلب و فشار خون و درجه حرارت بدن، گشادشدن مردمك­ها و لرزش دست­ها

آثار رواني: تغييرات رفتاري به صورت اضطراب، هول، ترس از ديوانگي، افسردگي، سوءظن، اختلال در قضاوت، رفتارهاي خودآزارانه حتي خودكشي، اختلال ادراك (عمدتا در زمينه بينايي)، درهم آميزي حس­ها (ديدن صداها و شنيدن رنگ­ها ) و اختلال تعادل.

 آثار رواني غيرقابل پيش بيني است. از حالت سرخوشي (سفر خوب Good trip)  تا اضطراب و حملات هول (سفر بد (Bad trip  متفاوت است. به دنبال مصرف طولاني مدت امكان تجربه علائم ادراكي ناشي از مصرف حتي بدون مصرف ال.اس.دي (Flash back) وجود دارد. همچنين خطر بروز جنون و كاهش تمركز نيز وجود دارد. دو عامل بر چگونگي احساس افراد در زمان مصرف LSD موثرند. يكي زمينه ذهني ايشان يعني انتظارات، تجربه و خلق آن­ها در زمان مصرف دارو است و ديگري محيط و يا مكاني است كه در آن قرار دارند. اگر مصرف دارو تنها در زماني انجام شود كه فرد در وضعيت مثبتي از نظر ذهني و رواني و در محيطي آرام با دوستان و ياران دلسوز و وفادارش به سر مي­برد، احتمال تجربه يك «سفر بد» كاهش مي­يابد

چگونه كمك كنيم؟

مواد توهم­زا وابستگي جسمي ايجاد نمي­كند و بايد بلافاصله قطع شوند. بسياري از مصرف كنندگان عوارض رواني را تجربه خواهند كرد، كه نياز به مراقبت­هاي روانپزشكي خواهند داشت. در خصوص (Flash back) بايد به مصرف كننده اطمينان داد كه به دنبال قطع مصرف اين عارضه از بين خواهد رفت. در زماني كه علايم بد رواني بروز مي­كند و مصرف كننده بسيار ترسيده است بايد در محيطي با حداقل تحريكات صوتي و بينايي قرار بگيرد و براي چندين ساعت تحت حمايت و مراقبت دائم باشد. در صورت بروز جنون مراقبت­هاي جدي روانپزشكي ضروري است . درمان­هاي رفتاري به كاهش مصرف كمك خواهند كرد.

ساير اطلاعات:

   ¨ مصرف حشيش، كوكائين و داروهاي سرماخوردگي آثار و عوارض رواني را تشديد مي­كند.

              ¨   24 ساعت پس از مصرف در ادرار قابل تشخيص است.

   ¨ علائم ناشي از مصرف LSD بصورت flash back معمولا تا 5 سال رفع مي­شود. اما گاه به طور دائم باقي مي­ماند.

              ¨   در محيط تاريك علائم تشديد مي­شود.

              ¨    عوارض ناشي از مصرف بر روي نوار مغزي قابل پيگيري است.

فن سيكليدين (P.C.P):

فن سيكليدين (P.C.P)  ماده‌اي صناعي است و به نامهاي كريستال، گرد فرشته و صلح نيز خوانده مي‌شود. تدريجاً نسبت به آثار P.C.P تحمل به وجود مي‌آيد اما وابستگي فيزيكي به طور كلي ايجاد نمي شود. وابستگي رواني شايع است.

آثار مصرف فن سيكليدين

اين آثار 5 دقيقه پس از مصرف ظاهر شده و در مدت 30 دقيقه به حداكثر مي‌رسد. آثار مصرف اين ماده عبارتند از:

· تغييرات رفتاري يا رواني (سرخوشي و احساس خوشايند غوطه‌وري و سرعت، بي‌قراري، حالت تهاجم، اختلالات

·     قضاوت)

·    سفتي عضلاني

·    كاهش واكنش به تحريكات دردناك

·    ديس آرتري

·    آتاكسي

·    نيستاگموس

·    افزايش فشار خون و يا تاكي كاردي

بلند شنيدن صداها

به صورت پودر كريستالي به رنگ‌هاي مختلف و يا مايع ديده مي‌شود.

روش­هاي مصرف: تزريقي، خوراكي، استنشاقي و تدخيني (به وسيلة سيگار دست پيچ يا پيپ)